فراوانبوونی گەردوون؛ لە چرکەیەکدا چەند زیاد دەکات؟

گەردوون لە ڕاکردنێکی بێ کۆتایدا؛ چرکەیەک و هەزاران کیلۆمەتر فراوانبوون

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان کوردی

گەردوون شوێنێکی جێگیر نییە، بەڵکو لەو کاتەوەی "تەقینەوە گەورەکە" (Big Bang)

ڕوویداوە تا ئێستا، بەردەوام لە فراوانبووندایە. ئەم دۆزینەوەیە یەکێکە لە

گەورەترین دەستکەوتەکانی زانستی فەلەکناسی کە تێڕوانینی مرۆڤی بۆ بوون گۆڕی.

بەپێی پێوانەکانی "جێگیرەی هابڵ" (Hubble Constant)، گەردوون بە خێراییەکی

سەرسوڕهێنەر فراوان دەبێت. زانایان مەزەندە دەکەن کە بۆ هەر یەک

مێگاپارسێک (کە یەکسانە بە ٣.٢٦ ملیۆن ساڵی ڕووناکی) دووری لە زەوییەوە،

گەردوون بە خێرایی ٧٠ بۆ ٧٤ کیلۆمەتر لە چرکەیەکدا فراوان دەبێت.

ئەمە بەو مانایەیە کە ئەو گەلەئەستێرانەی زۆر لێمانەوە دوورن، بە خێراییەکی زۆرتر

لە چرکەیەکدا لێمان دوور دەکەونەوە. هۆکاری ئەم فراوانبوونە خێرایە دەگەڕێتەوە بۆ

بوونی "وزەی تاریک" (Dark Energy)، کە هێزێکی نادیارە و وەک پەستانێکی پێچەوانەی

ڕاکێشان کار دەکات و بۆشایی ئاسمان بۆ دەرەوە پاڵ دەنێت.

لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، زۆربەی زانایان پێیان وابوو گەردوون جێگیرە، بەڵام

ئیدوین هابڵ سەلماندی کە گەلەئەستێرەکان لە یەکتر دوور دەکەونەوە. ئەمڕۆ

زانایان لە ڕێگەی تەلەسکۆپی جەیمس وێب و هابڵەوە هەوڵدەدەن وردتر ئەم خێراییە

بپێون، چونکە ئەم ژمارەیە کلیلی تێگەیشتنە لە تەمەنی گەردوون و چارەنووسی کۆتایی.

ئەم فراوانبوونە بەردەوامە وا دەکات لە داهاتوویەکی زۆر دووردا، گەلەئەستێرەکان

هێندە لە یەکتر دوور بکەونەوە کە چیتر هیچ ڕووناكییەک لە گەلەئەستێرەکانی ترەوە

نەگاتە ئێمە و ئاسمان تاریکتر دەربکەوێت.

ئاژانسی بۆشایی ئاسمانی ناسا (NASA) و گۆڤاری Scientific American.

PM:11:58:05/06/2026

ئه‌م بابه‌ته 116 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌