زاناکان تۆڕی گەردوونی تاوتوێ دەکەن بۆ تێگەیشتن لە پێکهاتەی گەورەی گەردوون

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

فیزیاناسانی گەردوون لە ئێستادا لە هەوڵێکی گەورەدان بۆ پەرەپێدانی تەکنیکی زۆر پێشکەوتوو و ئاڵۆز تا بتوانن نەخشەیەکی وردی "تۆڕی گەردوونی" بکێشن، کە ملیاران گەلەستێرە لە سەرتاسەری گەردووندا بەیەکەوە دەبەستێتەوە. ئەم پڕۆژە زانستییە ئامانجی ئەوەیە ئاشکرای بکات کە چۆن ماددە پێکهاتە یەکجار زەبەلاحەکان لەسەر ئاستی گەردوونی دروست دەکات و چۆن ئەم تۆڕە کاردەکات بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگی گەردوون.

ئەم توێژینەوە زانستییە دەگمەنە سوود لەو زانیارییە یەکجار وردانە دەگرێت کە لە تێلسکۆپە گەورەکانی سەر زەوی و تێلسکۆپە بۆشاییەکان کۆکراونەتەوە، کە بە هاوبەشی لەلایەن ڕێکخراوی ڕوانگەی باشووری ئەوروپا (ESO) و ئاژانسی ناسا (NASA)وە بەڕێوەدەبرێن. ئەم ئامێرە پێشکەوتووانە توانای ئەوەیان هەیە بگەنە قوڵاییە هەرە دوورەکانی گەردوون و ئەو پێکهاتانە ببینن کە چەندین ملیار ساڵی تیشکی لێمانەوە دوورن.

زاناکان لە ڕوونکردنەوەکانیاندا دەڵێن گەلەستێرەکان بە شێوەیەکی هەڕەمەکی و بێ سەروبەر لە بۆشاییدا بڵاونەبوونەتەوە، بەڵکو بەدرێژایی ڕیشاڵە (Filaments) زەبەلاحەکانی ماددە ڕێکخراون کە درێژییەکەیان دەگاتە سەدان ملیۆن ساڵی تیشکی. ئەم ڕیشاڵانە وەک جۆرێک لە "کۆڵەکەی گەردوونی" کاردەکەن کە گەلەستێرەکان و کۆمەڵە ئەستێرەکان لەسەریان جێگیر بوون و لە ڕێگەی هێزی کێشکردنەوە بەیەکەوە گرێدراون.

ئەم ڕیشاڵە درێژانە بەشێکن لە پێکهاتەیەکی گەورەتر کە لەژێر کاریگەری هێزە نادیارەکان و بەتایبەتی "ماددەی تاریک" (Dark Matter) دایە. ماددەی تاریک کە بەشێکی زۆری گەردوون پێکدەهێنێت بەڵام نابینرێت، ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت وەک "چەسپێکی گەردوونی" بۆ ڕاگرتنی ئەم تۆڕە زەبەلاحە و ڕێگری دەکات لەوەی گەلەستێرەکان بە بێ سەروبەری لە بۆشایی ڕەهای گەردووندا ون ببن.

بە شیکردنەوەی وردی جوڵەی گەلەستێرەکان و هەورە غازەکان، فیزیاناسانی گەردوون هیوادارن تێبگەن کە چۆن گەردوون لە قۆناغە هەرە سەرەتاییەکانی دوای تەقینەوە گەورەکە گەشەی کردووە. ئەم زانیارییانە یارمەتیدەر دەبن بۆ دروستکردنی نەخشەیەکی وردی گەردوون کە تێیدا بزانرێت ماددە چۆن دابەش بووە و لە داهاتوودا چ گۆڕانکارییەک بەسەر ئەم پێکهاتە زەبەلاحانەدا دێت و ئایا گەردوون تا کەی بەردەوام دەبێت لە فراوانبوون

پشتبەستن بە توێژینەوەکانی فیزیای گەردوون و دواین بڵاوکراوەکانی ڕوانگە جیهانییەکان و ئاژانسی ناسا.

PM:11:16:07/03/2026

ئه‌م بابه‌ته 60 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌