بەڵگەی نوێ دەریدەخەن کە وزەی تاریک بە تێپەڕبوونی کات گۆڕانی بەسەردا دێت

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

گەردوونناسان کۆمەڵێک داتای نوێی گرنگیان بڵاوکردەوە کە ئاماژە بەوە دەکەن "وزەی تاریک"، کە ئەو هێزە نادیارەیە کە دەبێتە هۆی فراوانبوونی گەردوون، ڕەنگە هێزێکی جێگیر و نەگۆڕ نەبێت وەک ئەوەی بۆ چەندین دەیەیە فیزیازانان بڕوایان پێی هەبووە. ئەم دۆزینەوەیە دەکرێت تەواوی بنەماکانی گەردوونناسی مۆدێرن سەرەوژوور بکاتەوە.

پێوانە نوێیەکان کە لە گەلەئەستێرە زۆر دوورەکانەوە و لە ماوەی چەندین ملیۆن ساڵی ڕووناکی تەمەنی گەردووندا وەرگیراون، گۆڕانکارییەکی بەرچاو لە خێرایی فراوانبوونی گەردووندا نیشان دەدەن. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە وزەی تاریک لە سەردەمە جیاوازەکاندا بە هێزی جیاواز کاری کردووە، نەک بە یەک ئاستی نەگۆڕ.

ئەگەر ئەم زانیارییانە بە تەواوی پشتڕاست بکرێنەوە، ئەوا مۆدێلی ستانداردی گەردوونناسی (Standard Model) ڕووبەڕووی گەورەترین تەحەدای مێژوویی دەبێتەوە. فیزیازانان ناچار دەبن هەموو ئەو هاوکێشانەی کە لەسەر بنەمای "نەگۆڕی کۆسمۆلۆژی" ئەنیشتاین دانراون، سەرلەنوێ پێداچوونەوەیان بۆ بکەن و ڕەنگە یاسای نوێی فیزیا بدۆزنەوە.

بۆ ماوەی زۆرتر لە سی ساڵ، وا دادەنرا کە وزەی تاریک وەک وزەیەکی هەمیشەیی بۆشایی ئاسمان کار دەکات و بە درێژایی مێژووی گەردوون بە یەکسانی ماوەتەوە. ئەم بڕوایە بنەمای هەموو پێشبینییەکان بوو دەربارەی ئەوەی گەردوون چۆن دەستی پێکردووە و چۆن کۆتایی دێت، بەڵام ئێستا دەردەکەوێت کە ئەم هێزە خاوەن "ڕەفتارێکی داینامیکییە".

ئەم دۆزینەوەیە ڕەنگە ببێتە هۆی دروستبوونی تیۆرییەکی نوێ بۆ شیکردنەوەی گەشەی خێرا و تاودراوی گەردوون. هەروەها دەبێتە هۆی ئەوەی گەردوونناسان جارێکی تر بیر لە چارەنووسی کۆتایی جیهان بکەنەوە؛ ئایا فراوانبوونەکە بەردەوام دەبێت یان وزەی تاریک لە داهاتوودا ڕەفتارێکی ترمان نیشان دەدات.

نامەکانی گۆڤاری ئەستێرەناسی، کانوونی دووەمی ٢٠٢٦

PM:09:11:27/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 68 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌