دۆزینەوەی هەناسەدانی کونە ڕەشەکان: سییەکانی گەردوونێکی تاریک

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

گەردوونناسان دۆزینەوەیەکی نوێیان ئەنجامداوە کە تێڕوانینی کلاسیکیمان بۆ کونە ڕەشەکان بە تەواوی سەرەوژوور دەکات؛ دەرکەوتووە کە کونە ڕەشەکان تەنها ماددە قوت نادەن، بەڵکو بڕێکی یەکجار زۆر لە ماددە و وزە لە شێوەی بایەکی گەردوونی بەهێزدا دەردەهاوێژن، ڕێک وەک ئەوەی "هەناسە بدەن". ئەم دۆزینەوەیە کونە ڕەشەکان لە وێرانکەرەوە دەگۆڕێت بۆ ڕێکخەر.

ئەم هەناسەدانە وزەبەخشە ڕۆڵێکی یەکجار گرنگ دەگێڕێت لە داڕشتنی گەلەئەستێرەکاندا. ئەم بایە گەردوونییانە دەبنە هۆی ڕێکخستنی دروستبوونی ئەستێرە نوێیەکان و بڵاوکردنەوەی توخمە کیمیاییەکان بۆ دوورییەکی یەکجار زۆر، بەمەش هاوسەنگییەکی ورد لە گەردووندا دەپارێزن. بەبێ ئەم "هەناسەدانە"، گەلەئەستێرەکان نەیاندەتوانی بەم شێوەیەی ئێستا گەشە بکەن و بمێننەوە.

ئەوەی پێشتر وەک "دڕندەیەکی بێدەنگ" دەبینرا کە هەرچی نزیکی بێتەوە لەناوی دەبات و هیچی لێ دەرناچێت، ئێستا وەک "تەلارسازێکی داینامیکی" و چەقێکی وزە دەردەکەوێت. کونە ڕەشەکان وەک سییەکانی گەردوون وان، گازەکان هەڵدەکێشن و پاشان بە هێزێکی خەیاڵی دەیدەنەوە دەرەوە، ئەمەش وادەکات گەردوون شوێنێکی زۆر زیندووتر بێت لەوەی پێشتر بیرمان لێ دەکردەوە.

بۆ چەندین دەیەی ڕابردوو، کونە ڕەشەکان لە خەیاڵی مرۆڤ و تەنانەت زانستیشدا وەک "گسکی کارەبایی" گەردوونی وێنا دەکران، شوێنێک کە تێیدا هەموو شتێک کۆتایی پێ دێت. بەڵام داتاکانی ئەم دواییە نیشانی دەدەن کە ئەم تێڕوانینە زۆر سادە بووە و کونە ڕەشەکان پەیوەندییەکی ئاڵۆزیان لەگەڵ ژینگەی دەوروبەریاندا هەیە.

ئێستا ئەوان زیاتر لە "دڵێکی گەردوونی" دەچن کە بە لێدانەکانی وزە و ماددە بڵاو دەکەنەوە. ئەم دۆزینەوەیە یارمەتیمان دەدات تێبگەین بۆچی گەردوون بەم شێوەیە ڕێکخراوە و چۆن ئەم بزوێنەرە تاریکانە بوونەتە هۆی دروستبوونی ئەو زەمینەیەی کە ئەستێرە و هەسارەکان دەتوانن تێیدا جێگیر بن.

سەرچاوە: 

گۆڤاری Astrophysical Journal، ڕوانگەی باشووری ئەوروپا (ESO)

PM:09:58:19/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 64 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌