دۆزینەوەی گەلەئەستێرەیەکی دەگمەن لە قووڵایی کاتدا؛ وەرچەرخانێکی نوێ لە تێگەیشتنمان بۆ گەردوون

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

گەردوونناسان لە زانکۆی پیتسبۆرگی ئەمریکا پەردەیان لەسەر دۆزینەوەیەکی زانستیی بێوێنە لادا، ئەویش دۆزینەوەی گەلەئەستێرەیەکی لوولپێچی شیشدارە (Barred Spiral Galaxy) کە تەمەنەکەی بۆ ١١.٥ ملیار ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە. ئەم دۆزینەوەیە تێڕوانینی زانایانی بۆ چۆنیەتی دروستبوونی پێکهاتە ئاڵۆزەکانی ناو گەردوون گۆڕیوە، چونکە دەرکەوتنی گەلەئەستێرەیەکی هێندە ڕێکخراو لەو قۆناغە سەرەتاییەی تەمەنی گەردووندا، مەتەڵێکی گەورەیە و ئاماژەیە بۆ ئەوەی گەردوون زۆر خێراتر لەوەی چاوەڕوان دەکرا، گەیشتووەتە قۆناغی گەشەکردن و ڕێکخستنی ناوخۆیی.

ئەم سیستەمە گەردوونییە کە بە "COSMOS-74706" ناونراوە، خاوەنی تایبەتمەندییەکی سەرنجڕاکێشە کە بریتییە لە هەبوونی "شیشێکی ناوەندی" دیار و ڕوون. پێشتر زانایان لەو باوەڕەدا بوون کە ئەم جۆرە پێکهاتە ڕێکخراوانە لە قۆناغە درەنگەکانی تەمەنی گەردووندا دروست دەبن، بەڵام بینینی ئەم گەلەئەستێرەیە بەم شێوەیە لە کاتێکدا کە گەردوون هێشتا لە سەرەتای گەشەسەندنی دابووە، دەیسەلمێنێت کە پرۆسەی پەرەسەندنی گەلەئەستێرەکان و دروستبوونی هێزە کێشکردنەکان زۆر زووتر لەوەی لە مۆدێلە بیرکارییەکاندا خەمڵێنرابوو، جێگیر بوون.

توێژەران لە ڕێگەی شیکردنەوەی وردی داتاکانی ڕوانگەکردنی قووڵایی ئاسمان، توانییان ئەم گەلەئەستێرە دێرینە بەدی بکەن. داتاکان دەریانخستووە کە ئەم کۆمەڵە ئەستێرە چڕانە بە شێوازێکی لوولپێچی ڕێکخراون و شیشێکی درێژکۆلە لە ناوەندیانەوە دەرچووە. ئەم شێوازە نیشانەی ئەوەیە کە تەنها دوو ملیار ساڵ دوای "تەقینەوە گەورەکە" (Big Bang)، گەردوون توانای ئەوەی هەبووە گەلەئەستێرەی خاوەن پێکهاتەی ئەندازەیی ورد و جێگیر بەرهەم بهێنێت، ئەمەش وەک وەرچەرخانێکی گەورە لە مێژووی گەردوونناسی سەیر دەکرێت.

گەلەئەستێرە لوولپێچە شیشدارەکان، وەک گەلەئەستێرەی "ڕێگای کاکێشان"ی خۆمان، لە گەردوونی ئێستادا زۆر باون و ڕۆڵێکی یەکجار گرنگ دەگێڕن لە گواستنەوەی گازەکان بەرەو ناوەندی گەلەئەستێرەکە. ئەم پرۆسەیە دەبێتە سووتەمەنی بۆ دروستبوونی ئەستێرە نوێیەکان و گەشەکردنی کونە ڕەشە زەبەلاحەکان لە چەقی گەلەئەستێرەکاندا. دۆزینەوەی ئەم می میکانیزمە لە گەلەئەستێرەی COSMOS-74706 دا، ئەوە دەسەلمێنێت کە بزوێنەرە سەرەکییەکانی گەشەی گەلەئەستێرەکان لە سەرەتای تەمەنی گەردوونەوە بە چالاکی کاریان کردووە.

ئەم دۆزینەوەیە تەحەدایەکی گەورەی مۆدێلە گەردوونییە کۆنەکان دەکات، کە پێشتر وایان دەخەمڵاند گەلەئەستێرە سەرەتاییەکان زۆربەیان بێسەروبەر و ناڕێک بوون و چاوەڕوان نەدەکرا خاوەنی پێکهاتەیەکی ڕێکخراوی وەک شیش و لوولپێچ بن. دەرکەوتنی ئەم گەلەئەستێرە ڕێکخراوە وای لە تیۆرییەنەکان کردووە کە دووبارە هەڵسەنگاندنەوە بۆ هێڵە کاتییەکانی گەشەکردن و پێگەیشتنی گەلەئەستێرەکان بکەنەوە، چونکە پێدەچێت ژینگەی گەردوونی سەرەتایی زۆر لەوە لەبارتر بووبێت بۆ دروستبوونی پێکهاتە مەزنەکان کە پێشتر وێنا دەکرا.

گرنگییەکی تری ئەم دۆزینەوەیە بۆ پڕۆژەی "ڕووپێوی کۆزمۆس" (COSMOS survey) دەگەڕێتەوە، کە هەوڵێکی نێودەوڵەتی فراوانە بۆ نەخشەکێشانی قەبارە گەورەکانی گەردوون بە مەبەستی تێگەیشتن لە چۆنیەتی دروستبوون و گەشەی گەلەئەستێرەکان لە ناو کاتدا. زانایان چاوەڕوان دەکەن بە باشتربوونی توانای تێلسکۆپە پێشکەوتووەکان و شیکردنەوەی داتا تیشکییەکانی ژێر سوور، بتوانن گەلەئەستێرەی زیاتری هاوشێوە بدۆزنەوە کە وێنەیەکی ڕوونتر و وردتر لەبارەی تەمەنی ساوایەتی گەردوونمان پێ ببەخشن.

بەکورتی، دۆزینەوەی گەلەئەستێرەی COSMOS-74706 نەک تەنها ڕیکۆردی مێژوویی گەلەئەستێرە لوولپێچەکان بۆ قووڵاییەکی زۆرتر دەبات، بەڵکو جەخت لەسەر ئاڵۆزی و دەوڵەمەندی ئەو پرۆسانە دەکاتەوە کە گەردوونیان لە سەرەتاوە داڕشتووە. بەردەوامی تێڕوانینەکان و کارە تیۆرییەکان لە داهاتوودا دەبنە کلیل بۆ ئەوەی ئەم پارچە نوێیەی مەتەڵەکە بخەینە ناو چیرۆکی گشتی پەرەسەندنی گەردوون و تێبگەین کە چۆن لە بێسەروبەرییەوە بەرەو ئەم ڕێکخستنە سەرسوڕهێنەرەی ئێستا هەنگاوی ناوە.

سەرچاوە: داتاکانی ناسا بۆ تیشکی ژێر سوور، شیکارییەکانی ڕووپێوی کۆزمۆس و ڕاپۆرتەکانی توێژینەوەی زانکۆی پیتسبۆرگ.