شوکری فەزڵی؛ ئەو شاعیرە زمانزانەی بە دروشمەکانی شۆڕشی فەڕەنسا سەرسام بوو

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

شوکری فەزڵی، یەکێکە لە ناوە دیار و درەوشاوەکانی مێژووی ئەدەب و نیشتمانپەروەریی

کورد، کە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەیەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا شوێنپەنجەی ڕوونی

لەناو کایەی ڕۆشنبیری و سیاسیی کوردستاندا جێهێشتووە. ئەم شاعیرە کە هاوپۆلی شێخ

مەحموودی حەفید بووە، تەنها وەک شاعیرێکی کلاسیک نەمایەوە، بەڵکو وەک زمانزان و

بیرمەندێکی ئازادیخواز دەرکەوت و هەموو هەوڵەکانی بۆ هۆشیارکردنەوەی تاکی کورد

و بەرگریکردن لە مافە نەتەوەییەکان تەرخان کرد.

فەزڵی لە ساڵی 1882 لە گەڕەکی فەزڵی شاری بەغداد لە بنەماڵەیەکی کوردی ڕەسەن

لەدایکبووە و هەر بەو هۆیەشەوە نازناوی "فەزڵی" بۆ خۆی هەڵبژاردووە. ئەو لە

ژینگەیەکی ڕۆشنبیری و فرەزماندا گەورە بوو، ئەمەش وای لێکرد جگە لە زمانی دایکی،

بە باشی شارەزایی لە زمانەکانی عەرەبی، تورکی و فارسی هەبێت. خوێندنی لە شاری

سلێمانی تەواو کردووە و لەوێوە پەیوەندییەکی توندوتۆڵی لەگەڵ سەرکردە و

ڕووناکبیرانی ئەو سەردەمە دروست کردووە، ئەم باکگراوەندە زمانەوانییەش

کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر شێوازی داڕشتنی شیعرەکانی و قووڵیی مانا کێشراوەکانی

ناو بەرهەمەکانی هەبووە.

ئەم شاعیرە نیشتمانپەروەرە لە سەردەمی دەسەڵاتی عوسمانییەکاندا، بێدەنگ نەبووە و لە

ڕێگەی وتار و شیعرەکانییەوە لە ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی ئەو کاتەدا، ڕەخنەی لە سیستەمی

حوکمڕانی گرتووە و داوای چاکسازی کردووە. ئەوەی شوکری فەزڵی لە هاوسەردەمەکانی جیا

دەکردەوە، کاریگەربوونی بوو بە دروشمە جیهانییەکانی شۆڕشی فەڕەنسا، بەتایبەت

چەمکەکانی ئازادی، یەکسانی و دادپەروەری. جگە لە کایەی شیعر، فەزڵی خاوەنی

چەندین دەستنووسی بەپێز و گرنگە لە بوارەکانی مێژوو و جوگرافیای عێراق، هەروەها

لێکۆڵینەوەی وردی سەبارەت بە فەلسەفەی عومەری خەیام و بابەتە زانستییە

جۆراوجۆرەکان ئەنجامداوە، بەڵام بەداخەوە زۆربەی ئەم سامانە ئەدەبی و

زانستییەی تاوەکو ئێستا کۆ نەکراونەتەوە و وەک پێویست چاپ نەکراون.

لایەنێکی تری سەرنجڕاکێشی ژیانی ئەدەبی شوکری فەزڵی، شارەزایی و توانای بێوێنەی بوو

لە شیعری "هەجوو" و تەنزدا. ئەو وەک شاعیرێکی بوێر و خاوەن هەڵوێست، زۆرجار لە

ڕێگەی شیعرەکانییەوە وەڵامی توندی شاعیرانی وەک شێخ ڕەزای تاڵەبانی داوەتەوە و

لەو کایەیەدا ململانێی ئەدەبی کردووە. ساڵانێکی زۆر دوای کۆچی دوایی، لە

ساڵی 1988دا، نووسەر عەبدوڵڵا ئاگرین توانی بەشێک لە دیوانە شیعرە کوردی و

فارسییەکانی کۆبکاتەوە و لە دووتوێی کتێبێکدا بە ناوی "دیوانی شوکری فەزڵی"

بڵاویانبکاتەوە، کە تێیدا تێکەڵەیەک لە غەزەلی ناسک و شیعری نیشتمانی و هەجوو

دەبینرێت، وەک لە نموونەیەکی شیعریدا دەڵێت: "بۆ کوشتنی شەیدایان هەر لەحزە

موهەییایە / ئەی دڵ حەزەری لێ کە، بێ خەوف و موحابایە".

شوکری فەزڵی لە تەمەنێکی کورتدا و لە لوتکەی بەخشیندا، لە ڕێکەوتی یەکی حوزەیرانی

ساڵی 1926 و لە تەمەنی 44 ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و ماڵئاوایی لە نیشتمان کرد.

هەرچەندە ژیانێکی کورتی هەبوو، بەڵام وەک سیمبولێکی ڕۆشنبیری و نیشتمانی لە

مێژووی نوێی کورددا مایەوە و ناوەکەی لە ڕیزی ئەو شاعیرە پێشەنگانەدا تۆمار کرا

کە قەڵەم و هزری خۆیان بۆ خزمەتی گەل و بڵاوکردنەوەی بیری ئازادی تەرخان کردبوو.

سەرچاوە: دیوانی شوکری فەزڵی، ئامادەکردنی عەبدوڵڵا ئاگرین 1988.

PM:12:15:01/06/2026

ئه‌م بابه‌ته 196 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌