کێ یەکەم کەس بوو وتی زەوی خڕە؟ ڕاستییەکی مێژوویی کە زۆر کەس نایزانێت

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

بۆ ماوەیەکی زۆر لە مێژوودا، مرۆڤایەتی وا دەیزانی کە زەوی تەختە و ئەگەر بچیتە کۆتاییەکەی ئەوا بەردەبیتەوە، بەڵام گۆڕانی ئەم تێڕوانینە یەکێک بوو لە گەورەترین وەرچەرخانە فیکری و زانستییەکان. زۆر کەس وا دەزانن کە کریستۆفەر کۆڵۆمبۆس یان گالیلۆ یەکەم کەس بوون ئەمەیان وتووە، بەڵام ڕاستی بابەتەکە بۆ سەدان ساڵ پێش ئەوان دەگەڕێتەوە، کاتێک فەیلەسوفە یۆنانییەکان بەبێ هەبوونی مانگی دەستکرد، درکیان بە ڕاستییەکان کرد.

یەکەم کەس کە بە شێوەیەکی فەرمی پێشنیاری کرد کە زەوی شێوەیەکی گۆیی یان خڕی هەیە، فەیلەسوف و ماتماتیکزانی یۆنانی "فیساگۆرس" بوو لە سەدەی شەشەمی پێش زایین. فیساگۆرس لە ڕێگەی تێڕامان لە مانگ و ئەستێرەکان و بەکارهێنانی بنەما ماتماتیکییەکان گەیشتە ئەو باوەڕەی کە گۆیی نیشانەیەکە بۆ کامڵبوونی سروشت، بۆیە دەبێت زەویش بەو شێوەیە بێت. دواتر ئەرستۆ لە سەدەی چوارەمی پێش زایین، بە بەڵگەی زانستی و تێبینی کردنی سێبەری زەوی لە کاتی مانگگیراندا، ئەم بیرۆکەیەی سەلماند.

ئەم بیرۆکەیە لە سەرەتادا ڕووبەڕووی دژایەتییەکی زۆر بووەوە، چونکە مرۆڤەکان تەنیا ئەوەیان دەبینی کە لەبەردەم چاویانە و زەوییان بە تەخت دەهاتە بەرچاو. بەڵام دواتر لە سەدەی سێیەمی پێش زایین، زانای یۆنانی "ئێراتۆستین" توانی بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر پێوانەی چێوەی زەوی بکات و بە وردییەکی زۆرەوە بیسەلمێنێت کە زەوی خڕە، ئەمەش تەنیا لە ڕێگەی بەکارهێنانی سێبەری دار و گۆشەی تیشکی خۆرەوە.

دۆزینەوەی خڕبوونی زەوی تەنیا گۆڕانکارییەک نەبوو لە شێوەی زەویدا، بەڵکو کلیلی هەموو دۆزینەوە جوگرافی و گەردونییەکانی دواتر بوو. ئەم ڕاستییە مێژووییە پێمان دەڵێت کە مرۆڤی کۆن چەندە بە وردی و قووڵی لە گەردوون تێگەیشتووە و چۆن فیکر و ماتماتیک توانیویانە سنووری بینینی چاو تێپەڕێنن.

سەرچاوە: ماڵپەڕی ناسا و مێژووی جوگرافیای کۆن.

PM:08:51:22/05/2026

ئه‌م بابه‌ته 32 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌