دەستنووسێکی هەزار ساڵە نهێنییەکانی گەردوونناسی زانا موسڵمانەکان ئاشکرا دەکات
وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان
دۆزینەوەی دەستنووسێکی کۆن لە کتێبخانەی مزگەوتێکی دوورەدەست لە وڵاتی مالی، تێبینییەکی گەردوونی زۆر گرنگی تێدا دەرکەوتووە کە چوار سەدە پێش دۆزینەوەکانی ئەوروپا تۆمار کراون، ئەمەش مێژوونووسانی ناچار کردووە دووبارە سەیری مێژووی زانست بکەنەوە.
ئەم بەڵگەنامەیە بە زمانی عەرەبی نووسراوە و تێبینی بە زمانە ناوخۆییەکانی ڕۆژئاوای ئەفریقای تێدایە. پشکنینی کاربۆنی دەریخستووە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ نێوان سەدەی ١٣ و ١٥ی زاینی. وا دیارە ئەم کارە لەلایەن زاناکانی قوتابخانەی "سانکۆری" لە تیمبێکتۆ ئەنجام دراوە کە لەو سەردەمەدا ناوەندێکی گەورەی زانستی جیهان بووە.
خاڵە هەرە سەرنجڕاکێشەکە بوونی وێنەی وردی "لەڵەی خۆر"ە (Sunspots) کە ٣٠٠ ساڵ پێش گالیلۆ تۆمار کراون. دەستنووسەکە باس لەوە دەکات چۆن لە کاتی تەم و مژدا یان لە کاتی ئاوابوونی خۆردا، زاناکان توانیویانە بە چاوی ئاسایی و بە بەکارهێنانی ئاوێنەی شل یان کونی بچووک سەیری خۆر بکەن و ئەو خاڵە تاریکانە ببینن.
هەروەها دەستنووسەکە خشتەی زۆر وردی خولانەوەی هەسارە دوورەکانی تێدایە کە زۆر لەوانەی ئەوروپای ئەو سەردەمە وردترن. ئەمە ئەوە دەسەلمێنێت کە پەیوەندییەکی زانستی بەهێز لە نێوان باکووری ئەفریقا و وڵاتانی ناوەڕاستی ئەفریقادا هەبووە و کاروانە بازرگانییەکان تەنها خوێ و زێڕیان نەگواستووەتەوە، بەڵکو دەستنووسە زانستییەکانیشیان گواستووەتەوە.
لە ئێستادا هەوڵەکان بۆ پاراستن و دیجیتاڵکردنی ئەم دەستنووسانە لە تیمبێکتۆ خێراتر کراون، چونکە بەهۆی شەڕی ناوخۆ و کەشوهەواوە مەترسی لەناوچوونیان لەسەرە. ئەم تێبینییە گەردوونیانە تەنانەت بۆ زاناکانی ئێستای کەشوهەواش گرنگن بۆ تێگەیشتن لە چالاکییەکانی خۆر لە ڕابردوودا.
ئەم دۆزینەوەیە نیشانی دەدات کە ئەفریقا خاوەنی کەلەپوورێکی زانستی دەوڵەمەندە و تیمبێکتۆ تەنها شارێکی بازرگانی نەبووە، بەڵکو مەڵبەندێکی ڕۆشنبیری و زانستی بووە کە زاناکانی لە چەندین بواری جیاوازدا کاریان کردووە. بڕیارە لە داهاتوودا پێشانگایەکی نێودەوڵەتی بۆ ئەم دەستنووسانە بکرێتەوە.
سەرچاوە: مێژووی زانست و کەلەپووری یونێسکۆ
PM:10:15:14/03/2026