لایکا؛ ئەو سەگە بێنازەی بووە قوربانی ململانێی زلهێزەکان لە قووڵایی ئاسماندا

وێستگە ستایل -سۆلین عوسمان

لە لاپەڕە تاریک و پڕ لە نهێنییەکانی مێژووی گەڕان بەدوای گەردووندا، ناوی "لایکا" وەک یەکەم قوربانی و یەکەم سەرنشینی ئاسمانی دەدرەوشێتەوە. ئەم سەگە بێلانەیەی سەر شەقامەکانی مۆسکۆ، بەبێ ویستی خۆی کرا بە سووتەمەنی ململانێی تەکنەلۆژیی و سیاسی نێوان جەمسەرەکانی هێز لە سەردەمی جەنگی سارددا. چیرۆکی لایکا تەنیا گەشتێکی زانستی نەبوو بۆ دەرەوەی زەوی، بەڵکو گەشتێکی بێ گەڕانەوە بوو کە ویژدانی مرۆڤایەتی هەژاند و تا ئێستاش وەک برینێکی ساڕێژنەکراو لە مێژووی مرۆڤایەتیدا ماوەتەوە.

ساڵی ١٩٥٧ بۆ یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوو ساڵێکی یەکلاکەرەوە بوو لە کێبڕکێی ئاسمانی لەگەڵ ئەمریکادا، کاتێک بڕیاریان دا کەشتی ئاسمانی "Sputnik 2" ڕەوانەی دەرەوەی زەوی بکەن. بۆ دڵنیابوون لەوەی ئایا زیندەوەران دەتوانن لەناو کەشێکی بێ کێشکردندا بەرگەی فشارەکان بگرن، لایکا هەڵبژێردرا. لایکا کە سەگێکی مێینەی تەمەن سێ ساڵانی تێکەڵەی جۆری "هەسکی سایبیری" بوو، لە شەقامە ساردەکانی مۆسکۆوە گیرابوو. زاناکانی سۆڤیەت پێیان وابوو سەگی سەر شەقام بەهۆی ئەوەی ڕاهاتووە لەگەڵ سەختییەکان، بەرگەی سەرما و برسییەتی و فشارە دەروونییەکان زۆرتر دەگرێت، هەر بۆیە لایکا کرا بە پاڵەوانی تاقیکردنەوەیەکی کوشندە.

گەشتەکە لە تشرینی دووەمی ١٩٥٧ دەستی پێکرد، بەڵام ئەوەی جیهان لەو کاتەدا نەیدەزانی، ئەوە بوو کە سۆڤیەت هیچ پلانێکی بۆ گەڕاندنەوەی لایکا دانەنابوو. هەرچەندە لەو سەردەمەدا دەسەڵاتدارانی سۆڤیەت ڕایانگەیاندبوو کە لایکا بۆ ماوەی هەفتەیەک لە ئاسماندا بە زیندوویی ماوەتەوە و دواتر بە ژەهرێکی بێئازار لە ڕێگەی خواردنەوە کۆتایی بە ژیانی هێنراوە، بەڵام ڕاستییە تاڵەکە بۆ ماوەی ٤٥ ساڵ شاردرایەوە. لە ساڵی ٢٠٠٢دا، زانایانی ڕووسیا ئاشکرایان کرد کە لایکا تەنیا پێنج بۆ حەوت کاتژمێر دوای هەڵدانی کەشتییەکە، بەهۆی تێکچوونی سیستەمی ساردکەرەوە و بەرزبوونەوەی پلەی گەرمای ناو کەشتییەکە بۆ ئاستێکی بێوێنە، بە ئازارێکی زۆرەوە مرداربووەتەوە. ئەو لە تەنهاییەکی کوشندەدا و لەژێر گوشارێکی دەروونی و جەستەیی زۆردا، لەناو ئاگر و گەرمادا گیانی سپارد.

ئەم ڕووداوە مێژووییە هەر زوو نیگەرانی و شەپۆلێکی گەورەی ناڕەزایەتی لەسەر ئاستی جیهان لێکەوتەوە، بەتایبەت لەلایەن پارێزەرانی مافی ئاژەڵان. کوشتنی لایکا بۆ مەبەستێکی تاقیکاری، بوو بە هۆکاری دابەشبوونی ڕای گشتی و وروژاندنی پرسیاری ئەخلاقی دەربارەی سنوورەکانی زانست. ئەم قوربانییەی لایکا بووە هەوێنی داڕشتنەوەی کۆمەڵێک یاسای نوێ و توند کە ڕێگری لە تاقیکردنەوەی توندوتیژانە و بێ بەزەییانە لەسەر ئاژەڵان دەکەن. 

دوای چەندین ساڵ، یەکێک لە زاناکانی پڕۆژەکە بە پەشیمانییەوە وتی: "کارەکەمان ئەوەندە زانیاری پێ نەبەخشین کە پاساوی کوشتنی ئەو سەگە بێنازە بداتەوە."

چیرۆکی لایکا تا ئێستاش وەک پەڵەیەکی ڕەش لەسەر ویژدانی گەردوونناسان و مرۆڤایەتی لە پرۆسەی داگیرکردنی ئاسماندا دەمێنێتەوە. لایکا هەرگیز نەگەڕایەوە بۆ سەر زەوی، بەڵام ناوەکەی بوو بە ئایکۆنێکی جیهانی و پەیکەرەکەی لە مۆسکۆ وەک یادگارییەکی تاڵ و شکۆدار وەستاوە، تا هەمیشە وەبیرمان بهێنێتەوە کە پێشکەوتنی مرۆڤ نابێت لەسەر حیسابی بەها مرۆییەکان و گیانی بێدەنگی ئاژەڵەکان بێت. ئەو سەگەی کە لە شەقامەکانەوە بۆ ئاسمان برا، بوو بە سیمبوڵی قوربانییەک کە مرۆڤ بۆ گەیشتن بە لوتکەی دەسەڵات پێشکەشی کرد.

سەرچاوە: ئەرشیفی مێژوویی ناسا، بی بی سی نیوز، بەڵگەنامە ئاشکراکراوەکانی سۆڤیەت.

PM:08:12:09/03/2026

ئه‌م بابه‌ته 76 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌