مێشکۆڵە وەک "مانگی دەستکردی" زمان؛ دۆزینەوەیەکی 

نوێی MIT نەخشەی مێشک و توانای ئاخاوتن دەگۆڕێت

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

بۆ چەندین دەیە، زانستی دەمارزانی و زمانەوانی وابەستەی بیرۆکەیەک بوون کە دەیوت توانای قسەکردن و تێگەیشتن لە زمان تەنها لە توێکڵی مێشک و ناوچە ناسراوەکانی وەک "برۆکا" و "وێرنیک"دا کۆبووەتەوە. بەڵام دۆزینەوەیەکی نوێ و سەرسوڕهێنەری پەیمانگای (McGovern) لە زانکۆی MIT، ئەم نەخشە کۆنەی تێکشکاند و ئاشکرای کرد کە "مێشکۆڵە" (Cerebellum) – ئەو پێکهاتەیەی کە پێشتر تەنها وەک بەرپرسی هاوسەنگی و جووڵە دەبینرا – خاوەنی تۆڕێکی تایبەت و چالاکە بۆ پرۆسێسکردنی زمان، ئەمەش تێگەیشتنی مرۆڤ بۆ چۆنیەتی کارکردنی مێشک بە تەواوی دەگۆڕێت.

ئەم دۆزینەوە گەورەیە کە لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ لە گۆڤاری زانستی (Neuron) بڵاوکراوەتەوە، لە ئەنجامی دووبارە شیکردنەوەیەکی وردی داتاکانی وێنەگرتنی مێشک بۆ زیاتر لە ٨٠٠ کەس بەدەست هاتووە کە لە ماوەی ١٥ ساڵدا کۆکراونەتەوە. تیمی توێژینەوەکە بە سەرپەرشتی زانای دەمار "ئیڤێلینا فێدۆرینکۆ" و خوێندکاری دکتۆرا "کۆڵتن کاستۆ"، سەرنجیان خستە سەر ئەو ناوچانەی مێشکۆڵە کە پێشتر پشتگوێ خرابوون، چونکە وابیردەکرایەوە کە ئەو بەشە تەنها بۆ ڕێکخستنی جووڵەی ماسولکەکانە، بەڵام دەرکەوت مێشکۆڵە "مانگی دەستکردی" تایبەتی هەیە کە ڕێک لەگەڵ ناوچەکانی زمانی ناو مێشکدا کار دەکات.

لە وردەکارییەکانی ئەم توێژینەوەیەدا هاتووە کە زانایان توانیویانە چوار ناوچەی جیاواز لە مێشکۆڵەدا دەستنیشان بکەن کە لە کاتی بەکارهێنانی زماندا چالاک دەبن. سێ ناوچەیان لە کاتی ئەنجامدانی کارە هزرییەکانی تریشدا چالاک دەبن، بەڵام ناوچەی چوارەم کە دەکەوێتە بەشی ڕاستی دواوەی مێشکۆڵە، تەنها و تەنها بۆ زمان تەرخانکراوە. ئەم ناوچەیە لە کاتی کارە نازیستییەکاندا بە تەواوی بێدەنگ دەبێت و تەنها کاتێک "دەگەشێتەوە" کە مرۆڤەکە قسە دەکات، دەخوێنێتەوە یان گوێ لە زمان دەگرێت، ئەمەش وای کردووە زانایان وەک "مانگی دەستکردی" تۆڕی زمانی سەرەکی ناوی بەرن.

ئەم دۆزینەوەیە لە ڕووی مێژوویی و زانستییەوە وەرچەرخانێکی گەورەیە، چونکە بۆ ماوەیەکی درێژ مێشکۆڵە لە توێژینەوەکانی زماندا فەرامۆش کرابوو. کۆڵتن کاستۆ دەڵێت: "ئەوە وەک ئەوە وایە ناوچەیەکی گرنگ لە مێشکدا هەبووبێت و ئێمە بۆ ماوەیەکی زۆر لەبیرمان چووبێت، ئێستا کاتی ئەوەیە توێژەرانی زمان سەرنجی ورد بدەنە مێشکۆڵە." زانایان پێیان وایە مێشکۆڵە یارمەتی مێشک دەدات زانیارییە جیاوازەکان پێکەوە ببەستێتەوە و ڕەنگە ڕۆڵێکی سەرەکی هەبێت لە فێربوونی زماندا، بەتایبەت لە منداڵیدا یان کاتێک مرۆڤ لە تەمەنێکی گەورەدا فێری زمانێکی نوێ دەبێت.

لەسەر ئاستی پزیشکی و چارەسەری، ئەم دۆزینەوەیە مژدەیەکی گەورەیە بۆ ملیۆنان کەس کە بەدەست نەخۆشی "ئەفازیا"وە دەناڵێنن (ئەو تێکچوونە زمانییەی کە بەهۆی جەڵتەی مێشک یان بریندارییەوە دروست دەبێت). ئیڤێلینا فێدۆرینکۆ ئاماژە بەوە دەدات کە ئەم ناوچە نوێیەی مێشکۆڵە دەکرێت ببێتە ئامانجێکی زۆر باش بۆ بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای "هاندانی مێشک" بەبێ نەشتەرگەری، تاوەکو یارمەتی ئەو نەخۆشانە بدرێت کە توانای قسەکردنیان لەدەستداوە و مێشکیان دووبارە چالاک بکرێتەوە بۆ گەڕاندنەوەی ئاخاوتن.

لە کۆتاییدا، ئەم توێژینەوەیە دەیسەلمێنێت کە زمانی مرۆڤ ئاڵۆزترە لەوەی تەنها لە یەک یان دوو ناوچەی مێشکدا قەتیس بێت. هاوکات تیمی فێدۆرینکۆ لە توێژینەوەیەکی تری هاوپێچدا باسیان لەوە کردووە کە تەنانەت تێگەیشتن لە "سارکازم" (تەشر و کینایە) و ناوەڕۆکی کۆمەڵایەتی قسەکان، پەیوەندی بە تۆڕە ئاڵۆزەکانی مێشک و ناسینەوەی ئاواز و دەنگی قسەکەرەوە هەیە. ئەم زنجیرە دۆزینەوە نوێیانە لە ساڵی ٢٠٢٦دا، دەسپێکی سەردەمێکی نوێن کە تێیدا مرۆڤ بە وردتر لە جاران لە نهێنییەکانی ئاخاوتن و پەیوەندییە مرۆییەکان تێدەگات.

سەرچاوە: پەیمانگای MIT McGovern بۆ توێژینەوەی مێشک

PM:07:46:01/03/2026

ئه‌م بابه‌ته 156 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌