زەریاکان وەک کۆگای کاربۆن؛ یونسکۆ هۆشداری لە "کونە گەورەکانی زانیاری" دەدات

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

لەکاتێکدا زەوی ڕووبەڕووی قەیرانێکی گەورەی کەشوهەوا دەبێتەوە، زەریاکان وەک گەورەترین هاوپەیمانی مرۆڤ دەردەکەون، بەڵام ڕاپۆرتێکی نوێی نێودەوڵەتی دەریخستووە کە ئێمە زۆر کەم دەربارەی ئەم هاوپەیمانەمان دەزانین. ڕاپۆرتی (IOC-R) کە لەلایەن یونسکۆوە سەرپەرشتی دەکرێت، هۆشداری دەدات کە نەبوونی زانیاری ورد لەسەر توانای زەریاکان بۆ هەڵمژینی کاربۆن، دەکرێت پلانە جیهانییەکانی ڕووبەڕووبوونەوەی گۆڕانی کەشوهەوا پەک بخات.

زەریاکان ساڵانە نزیکەی ٢٥٪ی هەموو ئەو دووەم ئۆکسیدی کاربۆنە دەمژن کە مرۆڤ بەرهەمی دەهێنێت، ئەمەش وای کردووە پلەی گەرمی زەوی بەو شێوەیە بەرز نەبێتەوە کە چاوەڕوان دەکرا. بەڵام ڕاپۆرتە نوێیەکە کە لەلایەن ٧٢ زانای ٢٣ وڵاتەوە ئامادە کراوە، دەڵێت مۆدێلە زانستییەکانی ئێستا ١٠٪ تا ٢٠٪ جیاوازی و هەڵەیان تێدایە لە خەمڵاندنی بڕی ئەو کاربۆنەی کە زەریاکان دەیمژن، ئەمەش مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر بڕیارە سیاسی و ژینگەییەکان.

لە وردەکارییەکانی ڕاپۆرتەکەدا پێنج خاڵی سەرەکی دەستنیشان کراون کە پێویستیان بە توێژینەوەی بەپەلە هەیە؛ یەکەمیان کاریگەری گۆڕانی کەشوهەوا خۆیەتی لەسەر توانای زەریاکان، دووەمیشیان ڕۆڵی زیندەوەرە دەریاییەکانە لە گواستنەوەی کاربۆن بۆ قووڵایی زەریا. هەروەها ڕاپۆرتەکە باسی لە کاریگەرییە خراپەکانی هەڵکەندنی قووڵایی دەریاکان و ڕاوەماسی نایاسایی کردووە کە دەبێتە هۆی تێکدانی ئەو نیشتووانەی کاربۆنیان تێدا کۆبووەتەوە.

ئەم هۆشدارییانە لە کاتێکدایە کە حکومەتەکانی جیهان خەریکی خەرجکردنی ملیارەها دۆلارن بۆ کەمکردنەوەی گازە گەرمکەرەکان. پرۆفیسۆر کارۆڵ ڕۆبنسن، یەکێک لە سەرپەرشتیارانی ڕاپۆرتەکە دەڵێت: "ئێمە ناتوانین بە چاوی بەستراوەوە بڕیار لەسەر ئایندەی هەسارەکەمان بدەین، زەریا گەورەترین کۆگای کاربۆنی جیهانە و تێنەگەیشتن لێی بە واتای شکستی هەموو پلانەکانمان دێت."

بۆ چارەسەری ئەم کێشەیە، یونسکۆ داوا دەکات سیستمێکی جیهانی یەکگرتوو بۆ چاودێریکردنی زەریاکان دابمەزرێت کە مانگە دەستکردەکان و کەشتییە بێ سەرنشینەکان پێکەوە ببەستێتەوە. ئامانجەکە ئەوەیە کە زانایان بتوانن پێشبینی بکەن تا کەی زەریاکان دەتوانن لە پاراستنی ئێمە بەردەوام بن و کەی دەگەنە خاڵی تێربوون، چونکە ئەگەر زەریاکان چیتر کاربۆن نەمژن، گەرمبوونی زەوی بە خێراییەکی وێرانکەر زیاد دەکات.

سەرچاوە: کۆمیسیۆنی نێوان حکومەتەکانی یونسکۆ بۆ ئۆقیانووسناسی (IOC-UNESCO)

PM:07:42:01/03/2026

ئه‌م بابه‌ته 124 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌