نهێنییەکانی ئاو و سەهۆڵ لە ئاستی نانۆدا؛ چۆن پاشماوەی موو و خوری دەبنە سامانی نیشتمانی؟

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

لە دۆزینەوەیەکی سەرسوڕهێنەردا، زانایان توانیویانە "حاڵەتێکی نامۆی ئاو" بدۆزنەوە کە لە یەک کاتدا هەم وەک شلە و هەم وەک ڕەق ڕەفتار دەکات کاتێک لەناو کەناڵی زۆر بچووکدا دەپەستێورێت. ئەم دۆزینەوەیە هاوکاتە لەگەڵ چارەسەرکردنی کێشەیەکی ٢٠٠ ساڵەی فیزیا دەربارەی هۆکاری ڕاستەقینەی خلیسکانی سەهۆڵ، و هەروەها دۆزینەوەی ڕێگەیەکی نوێ بۆ گۆڕینی ملیاران تۆن پاشماوەی موو و خوری بۆ ماددەی پلاستیکی ژینگەیی و سوودبەخش.

ئەم پێشکەوتنانە لە کاتێکدا دێن کە زانایانی زانکۆی هارڤارد ڕێگەیەکیان دۆزیوەتەوە بە بەکارهێنانی خوێی "لیتیۆم برۆماید" بۆ تێکشکاندنی پڕۆتینی "کیراتین" کە لە قژ، خوری و پەڕی باڵندەدا هەیە. ئەم پڕۆتینە پێشتر یەکێک بوو لە سەختترین ماددەکان بۆ ڕیسایکلکردن، بەڵام ئێستا دەتوانرێت بکرێتە ماددەی پلاستیکی شیکراوە و پەینی کیمیایی، ئەمەش ڕێگەیەکە بۆ پاککردنەوەی ژینگە لە ملیاران تۆن پاشماوەی کشتوکاڵی و پیشەسازی کە ساڵانە لە زبڵدانەکاندا کۆدەبنەوە.

وردەکارییەکان باس لەوە دەکەن کە نهێنی خلیسکانی سەهۆڵ هیچ پەیوەندییەکی بە دروستبوونی ئاوەوە نییە بەهۆی پەستان، بەڵکو بەهۆی هێزە کارەباییە مۆلیکولەییەکانەوەیە کە ڕیزبەندی کریستاڵی سەهۆڵەکە تێکدەدەن. هەروەها لە جەمسەری باکوور، زانایان بۆیان دەرکەوتووە کە گۆڕانی کەشوهەوا بووەتە هۆی ئەوەی ڕووبارەکان ڕەنگیان بگۆڕێت بۆ پرتەقاڵی، چونکە ئۆکسیدی ئاسنی ناو بەردەکان بەهۆی گۆڕانی سووڕی بەستن و توانەوەوە ئازاد دەبن و تێکەڵی ئاوەکان دەبن، ئەمەش کاریگەرییەکی مەترسیداری لەسەر ژینگەی ئاوی ناوچەکە هەیە.

ئەم تێگەیشتنە نوێیانە بۆ ماددەکان، بەتایبەت ئاو لە حاڵەتی "پێش-توانەوە"دا، یارمەتی زانایان دەدات بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی کارکردنی خانەکانی لەشی مرۆڤ و چۆنیەتی گواستنەوەی دەرمانەکان. تێکشکاندنی کیراتینیش نەک تەنها چارەسەرێکی ژینگەییە، بەڵکو دەبێتە سەرچاوەیەکی نوێی ئابووری بۆ ئەو وڵاتانەی کە خاوەنی پاشماوەی زۆری ئاژەڵداری و پیشەسازی قژن، کە پێشتر وەک بارگرانی دەبینران.

لە ئەنجامدا، ساڵی ٢٠٢٦ سەلماندی کە تەنانەت سادەترین ماددەکانی وەک ئاو و سەهۆڵ هێشتا نهێنی گەورەیان تێدایە. لە چارەسەرکردنی کێشەی پاشماوەکانەوە تا تێگەیشتن لە گۆڕانکارییە کیمیاییەکانی جەمسەر، زانست خەریکە وەڵامی ئەو پرسیارانە دەداتەوە کە بۆ سەدەها ساڵ بەبێ وەڵام مابوونەوە. ئەم دۆزینەوانە بناغەیەک دەبن بۆ ژیانێکی پاکتر و تێگەیشتنێکی قووڵتر لەو جیهانەی کە تێیدا دەژین.

سەرچاوە: زانکۆی هارڤارد، زانکۆی سارلاند، گۆڤاری زانستی ژینگە، و بڵاوکراوەکانی ئاژانسی ناسا.

PM:09:58:28/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 96 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌