کونە ڕاکێشەرە گەورەکەی جەمسەری باشوور؛ نهێنییەکی ٥٠ ملیۆن ساڵە ئاشکرا دەبێت

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

توێژینەوەیەکی نوێ کە لە گۆڤاری "Scientific Reports" بڵاوکراوەتەوە، ئاشکرای دەکات کە ناوچەیەکی دەگمەن لە جەمسەری باشوور کە هێزی ڕاکێشان تێیدا لاوازە و بە "کونە ڕاکێشەرییەکە" ناسراوە، لە ماوەی ٥٠ ملیۆن ساڵی ڕابردوودا بەردەوام بەهێزتر بووە. ئەم دیاردەیە کە بەهۆی جوڵەی تەنۆلکە گەرمەکانی ناو قوڵایی زەوییەوە دروست بووە، کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر ئاستی دەریا و توانەوەی بەستەڵەکەکان هەیە.

زەوی وەک ئەوەی ئێمە وێنای دەکەین خڕێکی ڕێک نییە، بەڵکو لە ڕووی کێشکردنەوە وەک "پەتاتەیەکی ناڕێک" وایە؛ لە هەندێک شوێن هێزی ڕاکێشان زۆرە و لە هەندێک شوێن کەمە. ناوچەی جەمسەری باشوور یەکێکە لەو شوێنانەی کە کێشکردنی تێیدا لە ئاستی ئاسایی کەمترە. زانایانی زانکۆی فلۆریدا و پەیمانگای فیزیای پاریس لە ڕێگەی شەپۆلە بومەلەرزەزانییەکانەوە توانیویانە نەخشەیەکی سێ ڕەهەندی بۆ ناخی زەوی بکێشن و مێژووی ئەم کونە ڕاکێشەرییە بزانن.

ئەم کونە ڕاکێشەرییە کاتێک دروست بووە کە تیکتۆنیکە ساردەکان چوونەتە ناو قوڵایی زەوی و ماددە گەرم و سووکەکان بەرەو سەرەوە بەرز بوونەتەوە. ئەم گۆڕانکارییانە لە ناو جەرگەی زەویدا وایان کردووە کە هێزی کێشکردنی جەمسەری باشوور کەم بێتەوە، ئەمەش کاریگەری هەبووە لەسەر نزمبوونەوەی ئاستی دەریا لەو ناوچەیە و ڕێگەی داوە بەستەڵەکەکان بە ئاسانی گەشە بکەن.

گرنگی ئەم توێژینەوەیە لەوەدایە کە دەریدەخات چۆن جوڵەی بەردەکان لە هەزاران کیلۆمەتر لە ژێر پێمانەوە، کاریگەری لەسەر کەشوهەوا و بەستەڵەکەکانی سەر زەوی هەیە. گۆڕانی هێزی ڕاکێشان دەبێتە هۆی گۆڕانی شێوەی ئاستی دەریاکان، ئەمەش فاکتەرێکی زۆر گرنگە بۆ تێگەیشتن لەوەی کە بۆچی هەندێک شوێنی جەمسەری باشوور خێراتر لە شوێنەکانی تر دەتوێنەوە.

زانایان دەڵێن هەرچەندە ئەم جیاوازییەی هێزی کێشکردن بە هەستەکانی مرۆڤ هەستی پێ ناکرێت، بەڵام بۆ هاوسەنگی زەوی و خولانەوەی هەسارەکەمان زۆر گرنگە. ئەم لێکۆڵینەوەیە پەردە لەسەر پەیوەندی نێوان قوڵایی زەوی و بەرزترین لوتکە سەهۆڵینەکان لادەبات و نیشانی دەدات کە زەوی وەک یەک سیستمی یەکگرتوو کاردەکات.

گۆڤاری Scientific Reports و ScienceDaily

PM:08:52:23/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 108 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌