تارتاروس: لە ناو قووڵایی ئەو هەڵدێرەی کە ترس، دادپەروەری و ڕێکخستنی لە ئەفسانەی یۆنانیدا نەخشاند

وێستگە ستایل – سۆلین عوسمان

لە قووڵایی ژێر کایە ئاشناکانی کێوی ئۆڵۆمپوس و تەنانەت لە خوارتر لە شانشینە سێبەراوییەکەی "هادیس"، تارتاروس هەڵکەوتووە؛ ئەو شوێنەی کە ترسناکترین و پڕ نهێنیترین فەزای ناو ئەفسانەی یۆنانییە. تارتاروس تەنها وەک شوێنێک وەسف نەکراوە، بەڵکو وەک هێزێکی سەرەتایی و دێرین دەردەکەوێت کە نوێنەرایەتی کۆتا سنووری سزا، پشێوی (کایۆس) و دادپەروەریی گەردوونی دەکات لە هزری یۆنانییە کۆنەکاندا.

لە ئەفسانە کلاسیکییەکاندا، تارتاروس وەک تەمتوومان و هەڵدێرێکی ئەوەندە قووڵ وێنا دەکرێت، کە دەوترێت ئەگەر سندانێک لە ئاسمانەوە فڕێ بدرێت، نۆ شەو و نۆ ڕۆژی دەوێت تا دەگاتە سەر زەوی، و نۆ شەو و نۆ ڕۆژی تریشی دەوێت تا لە زەوییەوە بکەوێتە ناو تارتاروس. ئەم مەودا بێپایانە هێمایە بۆ دابڕانی تەواوەتی لە ڕێکخستن، ڕووناکی و تەبایی خودایی؛ ئەمەش تارتاروسی خستووەتە شوێنێک کە لەودیو سنوورەکانی بەزەیی و گەیشتن بە ڕزگارییەوەیە.

تارتاروس لە زیندانێک زیاتر بوو؛ ئەو وەک میکانیزمێکی ئەخلاقی لە ناو جیهانبینی یۆنانییەکاندا کاری دەکرد. لێرەدا بوو کە "زۆس" پاش شکستی تایتانەکان لە جەنگی "تایتانۆماکی"دا، ئەوانی تێدا بەند کرد و لە پشت دەروازە بڕۆنزییەکانی "پۆسایدۆن"ەوە کلیل دان، کە لە لایەن زەبەلاحە "هیکاتۆنکایەرز"ەکانەوە پاسەوانی دەکران. بە پێچەوانەی ڕۆحە ئاساییەکانی ناو هادیس، دانیشتوانی تارتاروس دوژمنانی هاوسەنگیی گەردوون بوون—یاخیبووان، ستەمکاران و ئەو بوونەوەرانەی کە تاوانەکانیان هەڕەشە بوو بۆ سەر خودی گەردوون.

شاعیرە دێرینەکانی وەک "هیسیۆد" جەختیان لەوە کردووەتەوە کە تارتاروس هاوشانی "کایۆس" (پشێوی)، "گایا" (زەوی) و "ئێرۆس" (خۆشەویستی) یەکێکە لە یەکەمین قەوارەکانی بوون. بەم پێیە، تارتاروس دروست نەکراوە، بەڵکو هەمیشە هەبووە. دواتر ئەفسانەکان تارتاروسیان وەک خودایەک کەسایەتی پێ بەخشی، کە تەنانەت لەگەڵ گایا بوونە باوک و دایکی چەندین دێوودرنجی وەک "تیفۆن"، ئەمەش ئەو بیرۆکەیەی بەهێز کرد کە وێرانکاری و سزا، هێزە بنەڕەتییەکانی سروشتن.

سزاکانی تارتاروس ئەبەدی و ڕەمزی بوون؛ "تانتالوس" بۆ هەمیشە بە تینوێتی و برسیێتی مابۆوە، "سیسفوس" بەردەوام بەردەکەی بەرەو لووتکە پاڵ دەنا و "ئیكسیۆن" بە چەرخێکی ئاگرینەوە بەسترابۆوە. ئەم چیرۆکانە تەنها چیرۆکی دڵڕەقی نەبوون، بەڵکو هۆشدارییەکی ئەخلاقی بوون و ڕەنگدانەوەی ئەو باوەڕە یۆنانییە بوون کە لووتبەرزی بەرامبەر خوداکان، خیانەت لە یاسا پیرۆزەکان و خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات، لە دوای مردنیش دەنگ دەدەنەوە.

بە تێپەڕبوونی کات، تارتاروس کاریگەری لەسەر هزری فەلسەفی و ئایینی زۆر لەودیو یۆنانی کۆنەوە بەجێهێشت. نووسەرە ڕۆمانییەکان وەک جەهەنەمی کۆتایی وەریانگرت، و وێناکردنی مەسیحییەت بۆ دۆزەخ و سزای ئەبەدی، تا ڕادەیەکی زۆر سوودی لە تێماکانی تارتاروس (قووڵایی، ئاگر و سزای هەتاهەتایی) بینیوە. تەنانەت لە ئەدەبیات و دەروونناسیی هاوچەرخدا، زاراوەی "تارتاری" (Tartarean) بۆ وەسفکردنی قووڵاییەکانی ئازار یان هەرەسی ئەخلاقی بەکاردێت.

ئەمڕۆ، تارتاروس وەک یەکێک لە بەهێزترین هێماکانی ناو ئەفسانە دەمێنێتەوە—یادخەرەوەیەکە کە ڕێکخستنی جیهان بەستراوەتەوە بە دەرەنجامەکانەوە، دادپەروەری ڕەنگە توند بێت، و هەندێک سەرپێچی هەن کە لەودیو لێبوردنەوەن. لە ئەفسانەی یۆنانیدا، گەردوون تەنها بە جوانی و دانایی هاوسەنگ نەکراوە، بەڵکو بە ترس و حوکمی کۆتاییش ڕاگیراوە، و تارتاروس وەک تاریکترین ستوونی ئەو هاوسەنگییە وەستاوە.

 شانامەی "تیۆگۆنی" هیسیۆد، "ئیلیادە"ی هۆمیرۆس و کارەکانی دواتری ئەفلاتوون و ڤێرجیل، بەردەوامن لە پاراستنی تارتاروس وەک هۆشدارییەکی نەمری تاشراو لە ناو بنەماکانی خەیاڵدانی ئەفسانەیی ڕۆژئاوادا.

سەرچاوە : تیۆگۆنی"ی هیسیۆد، داستانە شیعرێکی یۆنانی کۆنە کە وەسفی ڕیشەی دروستبوونی گەردوون و بنەچەی خوداکان و تارتاروس دەکات

PM:07:59:15/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 240 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌