گۆڕانی کەشوهەوا دەبێتە هەڕەشە بۆ سەر شوێنەوارە دێرینەکانی عێراق؛ مێژوویەک لەبەردەم مەترسیی فەوتاندایە

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

شوێنەوارە دێرینەکانی عێراق، کە بە لانکەی یەکەمین شارستانییەتەکانی مرۆڤایەتی دادەنرێن، ئێستا ڕووبەڕووی مەترسییەکی گەورە و کوشندە بوونەتەوە بەهۆی خێراوبوونی گۆڕانکارییەکانی کەشوهەوا و ئەو فشارە ژینگەییانەی کە لەسەر ناوچە مێژووییەکان دروست بوون. شوێنەوارناسان و پسپۆڕانی پاراستنی کەلەپوور هۆشداری دەدەن کە بەرزبوونەوەی پلەکانی گەرما، کەمیی ئاو و ڕووداوە سروشتییە توندەکان، ئێستا وەک هەڕەشەیەکی جیدی هاوشانی جەنگ و پشتگوێخستن، هەڕەشە لە لەناوچوونی ئەم مێژووە دەکەن.

لە زۆنگاوەکانی باشوورەوە تاوەکو دەشتاییەکانی میزۆپۆتامیا، دیمەنە شوێنەوارییەکانی عێراق بە شێوەیەکی بەرچاو کەوتوونەتە ژێر کاریگەریی وشکەساڵی، بیابانبوون و لافاوە کتوپڕەکان. ئەم هێزە ژینگەییانەی کە بەهۆی گۆڕانی کەشوهەواوە دروست بوون، بوونەتە هۆی لاوازکردنی پێکهاتە خشتییەکان و تێکدانی بنەمای ئەو بینا مێژووییانەی کە بۆ هەزاران ساڵ بە زیندوویی مابوونەوە. ئەوەی پێشتر وەک پرۆسەیەکی خاوی سروشتی بۆ داڕمان سەیر دەکرا، ئێستا گۆڕاوە بۆ تێکچوونێکی زۆر خێرا کە کۆنترۆڵکردنی ئەستەم بووە.

لە چەند ساڵی ڕابردوودا، شەپۆلە درێژخایەنەکانی گەرما بوونەتە هۆی درزبردنی دیوارە دێرینەکان، لە کاتێکدا بارانە نائاساییەکان لافاوی کتوپڕیان دروست کردووە کە چینی پارێزەری خاکەکەیان ڕاماڵیوە. هاوکات، بەرزبوونەوەی ڕێژەی خوێ لە خاکدا، کە بەهۆی کەمبوونەوەی ئاوی ڕووبارەکانی دیجلە و فوراتەوە زیادیکردووە، دزەی کردووەتە ناو پاشماوە ژێرخاکییەکان و پرۆسەی خورانی خێرا کردووە. دامەزراوە ناوخۆییەکانیش زۆرجار توانای دارایی و تەکنیکی پێویستیان نییە بۆ وەڵامدانەوەی خێرای ئەم گۆڕانکارییانە.

عێراق ماڵی زیاتر لە ١٥ هەزار شوێنەواری ناسراوە، کە زۆربەیان لە خشتی نەکوڵاو (قوڕ) دروستکراون و ئەمەش وایان لێدەکات بەرامبەر گۆڕانکارییە ژینگەییەکان زۆر ناسک بن. بۆ چەندین دەیە، هەوڵەکانی پاراستن تەنها لەسەر ڕێگریگرتن لە دزینی شوێنەوار و زیانەکانی جەنگ چڕببوونەوە، بەڵام فشاری کەشوهەوا کەمتر وەک بابەتێکی سەرەکی لە پلانە درێژخایەنەکاندا دەبینرا. ئەمڕۆ، شارەزایان دەڵێن بەبێ ستراتیژێکی نوێی پاراستن کە لەگەڵ کەشوهەوا بگونجێت، ڕەنگە بەشێکی گەورەی مێژووی مرۆیی لەدەست بدەین.

داهاتووی کەلەپووری مێژوویی عێراق ئێستا بەندە بە هاوکارییەکی بەپەلە لە نێوان دامەزراوە حکومییەکان، ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان و کۆمەڵگە ناوخۆییەکان. بەڕێوەبردنی بەردەوامی ئاو، باشترکردنی سیستەمی ئاوبەرەکان و بەکارهێنانی تەکنیکە نوێیەکانی نۆژەنکردنەوە کە لەگەڵ گۆڕانی کەشوهەوا بگونجێن، وەک ئامرازی سەرەکی بۆ پاراستنی ئەم ناسنامە مێژووییە سەیر دەکرێن.

سەرچاوە: ڕاپۆرتەکانی یوونسکۆ (UNESCO) و دەستەی گشتی شوێنەوار و کەلەپووری عێراق.

AM:10:29:11/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 180 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌