یەکەم شارەکان بۆ بازرگانی دروست نەکران: شوێنەوارناسی نوێ سەرلەنوێ بنەچەی شارستانییەتی شار دادەڕێژێتەوە

وێستگە ستایل — سۆلین عوسمان

ئەو گێڕانەوە ستانداردەی دەڵێت شارەکان لە ئەنجامی کشتوکاڵ و بازرگانی و دابەشکردنی کار دروست بوون، ئێستا لەلایەن هەڵکەندنی شوێنەوارەکان لە تورکیا و ئۆکرانیا و پیرۆ تەحەدا دەکرێت. بەڵگەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە یەکەم نیشتەجێبوونە گەورەکانی مرۆڤ لە دەوری ڕێوڕەسمی ئایینی و گەردوونناسی و مەراسیمی بەکۆمەڵ ڕێکخرابوون نەک لە دەوری ئابووری.

شوێنەواری "چاتال هۆیۆک" لە ئەنادۆڵ کە مێژووەکەی بۆ ٧٥٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە، بۆ ماوەیەکی درێژ وەک نمونەی شارستانییەتی سەرەتا سەیر دەکرا. تەلارسازییە چڕەکەی و ئەو خانووانەی کە تەنها لە ڕێگەی سەربانەوە دەچوویتە ناویان و پڕ بوون لە کەلەسەری ئاژەڵ و پەیکەری ڕێوڕەسمی، لە چوارچێوەی ئابووریدا لێک نادرێنەوە. ئەو شوێنە وەک شارێک ناچێت کە لە دەوری بازاڕ دروست بووبێت، بەڵکو وەک شارێک دەچێت کە لە دەوری شتێکی تر بونیاد نراوە.

دۆزینەوەی "گۆبەکلی تەپە" لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا ئەم بابەتەی زۆر توندتر کردووەتەوە. ئەم شوێنە ١١ هەزار ساڵ لەمەوبەر دروست کراوە — پێش ئەوەی کشتوکاڵ لەو ناوچەیەدا هەبێت. ئەم شوێنە سەرسوڕهێنەرە لە چەندین بازنەی بەردینی گەورە پێکهاتووە کە دیارە تەنها بۆ مەبەستی ڕێوڕەسم و مەراسیم بەکارهاتووە. ئەمە لەلایەن ڕاوچییەکانەوە دروست کراوە کە پێویستی بە هەماهەنگی ژمارەیەکی زۆر خەڵک هەبووە بۆ ماوەیەکی درێژ، زۆر پێش ئەوەی هیچ بنەمایەکی ئابووری یان کشتوکاڵی هەبێت. گۆبەکلی تەپە لەگەڵ مۆدێلە کۆنەکە ناگونجێت، بۆیە دەبێت مۆدێلەکە بگۆڕدرێت.

لە ئۆکرانیاش، نیشتەجێبوونە گەورەکانی کلتوری "تریپیلیا" کە جێگەی ١٥ هەزار کەسی تێدا بووەتەوە، نیشانی دەدەن کە شارەکان بە شێوەیەکی خولیی سووتێنراون و سەرلەنوێ دروستکراونەتەوە، ئەمەش هیچ لۆژیکێکی ئابووری تێدا نییە بەڵکو وەک ڕێوڕەسمێکی نوێکردنەوەی کۆمەڵگە لێکدراوەتەوە. ئەم شارانە بەهۆی بازرگانییەوە گەشەیان نەکردبوو، بەڵکو لە ڕێگەی مەراسیمی بەکۆمەڵەوە دروست دەکران و سەرلەنوێ بونیاد دەنرانەوە.

ئەم بەڵگانە دەریدەخەن کە توانای مرۆڤ بۆ هاوکاری بەکۆمەڵ — کە شار دروست دەکات — ڕەنگە ڕەگی لە پێویستی ئابووریدا نەبێت، بەڵکو لە ژیانی سیمبۆلی و ئایینی هاوبەشدا بێت. مانا، نەک بازرگانی، ڕەنگە هۆکاری سەرەکی دروستبوونی شار بووبێت. ئەم گۆڕانکارییە تەنها بابەتێکی ئەکادیمی نییە، بەڵکو دەچێتە سەر ئەو پرسیارەی کە کۆمەڵگەی مرۆیی لە بنەڕەتدا بۆچی دروست بووە. وەک زاناکان دەڵێن: "ئێمە وامان دەزانی ئابووری یەکەم بووە و مانا دواتر هاتووە، بەڵام شوێنەوارناسی پێمان دەڵێت پێچەوانەکەی ڕاستە."

REF: Hodder, I., Çatalhöyük: The Leopard's Tale, 2025; Schmidt, K., writings on Göbekli Tepe, 2025; Gaydarska, B., Oxford University Press, 2025.

PM:10:24:14/04/2026

ئه‌م بابه‌ته 76 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌