دارستانی کۆنگۆ؛ دووەم سییەکانی زەوی و لانکەی جۆرە دەگمەنەکانی ژیان

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

دارستانە باراناوییەکانی حەوزی کۆنگۆ لە ناوەندی ئەفریقا، دوای دارستانی ئەمەزۆن، بە دووەم گەورەترین دارستانی باراناوی جیهان دادەنرێن. ئەم دارستانە تەنها کۆمەڵێک درەخت نییە، بەڵکو سیستەمێکی ژینگەیی زۆر گرنگە کە کاریگەری ڕاستەوخۆی بەسەر کەشوهەوای هەموو گۆی زەوییەوە هەیە. بەهۆی چڕی و گەورەییەکەیەوە، زۆرجار بە "سییەکانی ئەفریقا" یان "سییەکانی دووەمی زەوی" ناودەبرێت، چونکە بڕێکی زەبەلاح لە گازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن دەمژێت و ئۆکسجین دەبەخشێت.

دارستانی کۆنگۆ ڕووبەرێکی فراوان دەگرێتەوە کە دەگاتە نزیکەی ٢ ملیۆن کیلۆمەتر چوارگۆشە و بەسەر شەش وڵاتدا دابەش بووە. ئەم دارستانە ماڵی هەزاران جۆرە ڕووەک و زیندەوەرە کە زۆربەیان لە هیچ شوێنێکی تری جیهان دەست ناکەون. لەوانە مەیمونی گۆریلا، شەمپانزی، فیلەکانی دارستان و باڵندەی دەگمەن. ئەم ناوچەیە بەوە ناسراوە کە هێندە چڕە، لە هەندێک شوێنیدا تیشکی خۆر ناگاتە سەر زەوی، ئەمەش ژینگەیەکی شێدار و تاریکی دروست کردووە کە بۆ گەشەی هەندێک جۆرە کەڕوو و ڕووەکی تایبەت گونجاوە.

جگە لە گرنگییە بایۆلۆژییەکەی، دارستانی کۆنگۆ سەرچاوەی بژێوی زیاتر لە ٧٥ ملیۆن کەسە کە لە ناو یان لە دەوروبەری دارستانەکەدا دەژین. دانیشتوانە ڕەسەنەکان، وەک "پیگمییەکان"، بۆ هەزاران ساڵە بە شێوەیەکی هاوسەنگ لەگەڵ ئەم ژینگەیەدا دەژین و پارێزگاری لێ دەکەن. بەڵام لە ئێستادا، دارستانەکە ڕووبەڕووی مەترسییەکی گەورە دەبێتەوە بەهۆی بڕینەوەی نایاسایی دارەکان، فراوانبوونی کشتوکاڵ و ڕاوکردنی نایاسایی.

پاراستنی دارستانی کۆنگۆ ئەرکێکی جیهانییە، چونکە لەدەستدانی ئەم ڕووبەرە سەوزە دەبێتە هۆی خێراکردنی دیاردەی گەرمبوونی زەوی و لەناوچوونی سەدان جۆرە زیندەوەر. زانایان هۆشداری دەدەن کە ئەگەر بڕینەوەی دارستانەکان بەم شێوەیە بەردەوام بێت، ئەوا هاوسەنگی بارانبارین نەک تەنها لە ئەفریقا، بەڵکو لە زۆر ناوچەی تری جیهانیش تێکدەچێت.

سەرچاوە: ڕێکخراوی جیهانی پاراستنی ژینگە (WWF) و یونسکۆ