شار و هاوڵاتی شاری لە دنیای مەجازیدا

‌د. ئیسماعیل عوسمان

ئاماژە

ئەگەر روو بكەینە هەر شوێنكی گشتی، كافێ نێت و پارك و مۆتێل و رێستورانت و چایخانە، ماڵ و قوتابخانەكان، ناوەندەكانی ئەكادیمیا و تەنانەت مزگەوت و دیوەخانەكانیش، هەمیشە مرۆڤگەلێک بەدیدەكەیت بە بێدەنگی لە گۆشەیەک دانیشتوون، بە مۆبایل، یان لاپتۆپ، یان ئایپادەكەیەوە لە رێگای ئینتەرنێتەوە لە دنیایەكی دیكەیدا سەرقاڵە، کە بە دنیای مەجازی (virtual world) دادەنرێت.

هاتنی ئەم دنیا نوێیە، گۆڕانكاریی لە كەلتور و ژیانی رۆژانەی كەسەكاندا دروستكردووە، (پەیوەندییەكانی بەئایكۆن) كردووە، هەریەك لە ئێمە لە بری پەیوەندیی فەزای گشتی و گفتوگۆ و راگۆڕینەوە و گاڵتەوگەپی ژیانی رۆژانە لەگەڵ هاوڕێکانماندا، خەریكی بەئایكۆنكردنی پەیوەندییەكانمانین لە رێگای ئامێرە دیجیتاڵەکانەوە. هاووڵاتییان هێدی هێدی خەریكی تێكشكاندنی (فەزای گشتی) و دروستكردنی بنیادی (فەزای تایبەتی) خۆیانن، هاوكات فەزا و پانتایی شاریش گۆڕانگاریی بەسەردا دێت (دوفەزایبون)ی شاریش دێتە كایەوە، فەزایەك كە ئێمە رۆژانە كارەكانی خۆمانی تێدا بەڕێدەكەین و دیدار و پەیوەندیی و كۆبوونەوەكانمان دەکەین، لە هەمان كاتدا فەزایەكی دیكە كە هەموو ئەمانە دەبنە كۆد و هێما تێیدا، كات و شوێن مانای تایبەتی خۆیان وەردەگرن.

شوناس؛ لە شاری واقیعی و شاری مەجازیدا

تەكنۆلۆژیای پەیوەندییەكان و ئینتەرنێت، جۆرێك لە باڵاخانە و شاری تازەیان دروست كردووە، شارێك كە پەیوەندیدارە بە خێراییەكی زۆری شەپۆلە ئەلیكترۆنییەكانەوە، شارێک کە پڕە لە ترافیک و ئۆتۆمبێل و جەنجاڵی ژیانی رۆژانە و فرە کەلتور، هەموو نەتەوە جیاوازەكانی تێدا دەژی. لەشاری مەجازیدا یەك جۆر لە شوناسیان هەیە كە ئەویش (سفر و یەك)ە، لەم شارەدا هیچ جۆرە مەیدان و جادە و شەقام و گرد و تەپۆڵكەیەكی ترافیكێك بوونی نییە، فەزای شاریش هەمیشە دەرگاكانی كراوەن، هاووڵاتییان لە هەر كات و شوێنكدا بن دەتوانن برۆنە نێو ئەم شارەوە، بەمەرجێك توانای دەست گەشتنیان بە ئینتەرنێت و ئامێرەكانی پەیوەندیكردن هەبێت.

لەم شارە نوێیانەدا هاووڵاتییان خەریكی ئاڵوگۆڕی را و بیروبۆچوونەكانی خۆیانن بەبێ‌ ئەوەی هیچ یەك لەو كەسانە بەرپرسیاریەتی وتەكانی خۆی قبوڵ بكات. بۆ نموونە فەیسبوك جۆرێك لە را دەربڕینی هێناوتە ئاراوە (پێموایە)، كە هەموو هاووڵاتییانی كردووە بە خاوەن را، بەبێ ئەوەی هیچ یەك لە هاووڵاتییان رووبەڕووی هیچ جۆرە لێپرسینەوەیەكی یاسایی ببنەوە.

پێشكەوتنی ئینتەرنێت و هۆكارەكانی پەیوەندیكردن بەگشتی و بەتایبەت تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان، دواتریش هاتنەكایەی مۆبایلی زیرەك وایكردووە، كە بەشێكی زۆری هاووڵاتییانی ئێمە خاوەنی دوو جۆر لە شوناس و تەنانەت رەگەزنامەی جیاواز بن، ئەوانیش؛ هاووڵاتی ئاسایی لە ژیانی رۆژانەی خۆیاندا، هاووڵاتییەكی مەجازییش بن لە حەرەمی تایبەتی و دنیای مەجازیدا (virtual world). لێرەوە پرسیارەکە ئەوەیە، ئەم دوو فەزاییە چۆن كاریگەریی لەسەر یەكتری دادەنێن؟ ئایا تەواوكەری یەكتر دەبن، یان هەوڵی سڕێنەوەی یەكتر دەدەن؟

شاری مەجازی؛ هاووڵاتی مەجازی

شار لە فەزای واقیعدا جۆرێك لە جوگرافیا و نەخشەی دیاریكراوی خۆی هەیە، كە ژمارەیەكی زۆری هاووڵاتییان ژیانی رۆژانەی خۆیان تێدا دەگوزەرێنن. نەخشەسازی شار پێك دێت: لە ترافیك و پارك و باڵەخانە و سەرجەم پێكهاتەكانی دیكە. لە رووی ئیداریشەوە سەرجەم یەكە ئیدارییەكان و بەڕێوەبردن و شارەوانی و دامەزراوەكانی دیكە دەگرێتە خۆی. هاووڵاتییان لەم شارەدا دەروەستی کاتن، كە ئەویش شەو و رۆژ و ساڵ و مانگە و بەو هۆیەوە پەیوەندیی و ژیانی رۆژانەیان دەگوزەرێنن.

شار لە فەزای مەجازیدا، مانایەکی دیکەی هەیە، هەربۆیە پرۆفیسۆر سەعید رەزا عاملی (2010)، مامۆستای زانكۆی تاران، بەشی كۆمینكەیشن، پێیوایە: شارە مەجازییەكان شێوازێك نین لە ئەندیشە و خەیاڵ، بەڵكو شارێكی واقیعین، بەڵام بەشێوەی مەجازی دروستبوون. یەكەمین شاری مەجازی لە ئەمستردام - هۆڵەندا 1994 دروست بووە، دواتر بەشێوەیەكی خێرا لە ئەمریكا و تۆكیۆ و سنگاپورا... گەشەی كردووە.

مانوێڵ كاستێڵز، پێیوایە: دنیای مەجازی دنیایەكی كاریگەرە بە هۆكارەكانی تەكنۆلۆژیا و پەیوەندیكردن و زانیارییە نوێیەكانەوە، هەموو ئەمانە توانیویەتی کۆمەڵگەی زانیارییەکان، یان کۆمەڵگەی تۆڕی دروست بکات. لەم دنیا نوێیەدا کۆبوونەوەی شارە مەجازییەکان، لە رووی پێکهاتە و کەلتوری جیاوازەوە، توانیویەتی وڵاتی ئەلیکترۆنی دروست بکات، کاستێڵز پێیوایە شتێك بوونی نەماوە بە ناوی جیهانی سێیەم كە لە سەدەی بیستدا ئەم زاراوەیە هاتە ئاراوە.

لەم شارانەدا شوێن و كات مانای تازە وەردەگرێت، پەیوەندیی شار و هاووڵاتییان بەشێوەیەكی ئاسان روودەدات، فەزای جێگیر بۆ فەزای جوڵاو دەگۆڕێت، هاووڵاتییان بە زەمەن و شوێنكی دیاریكراوەوە پەیوەست نابن، بەوەش چەمكی هاوكاتبوون دێتە كایەوە لە هەموو شوێن و هەموو كات دەتوانیت هاووڵاتی لە فەزای مەجازیدا کار بکات.

لە رووی كۆمینكەیشنیشەوە، پێویست بەوە ناكات هاووڵاتییان رێگایەكی دوور ببڕن و بڕۆنە دەرەوە لە فەزای ماڵ، تا پەیوەندیی لەگەڵ كەسانی دیكەدا ببەستن و بیروڕا ئاڵوگۆڕ بكەن، بەڵكو ژینگەی ماڵ بەهۆی هۆكارەكانی پەیوەندییكردن و كۆمینیكەیشن (لاپتۆپ، موبایلی زیرەك، تابلێت و...هتد) بە فەزای مەجازی دەگۆڕێت، بە سوودوەرگرتن لەم هۆكارانە، مرۆڤ دەتوانێت دەستی بگات بەهەر كەس و هەر خاڵێكی دیكەی گۆی زەوی، بە وتەی كاستێڵز: (جووڵەی دانیشتوان و جووڵەی زانیارییەكان مانایەكی كۆمەڵایەتی وەردەگرێن).

بە پێ وتەی پائول ویرلیسو (2001)، چیتر لەم شارانەدا كردنەوە و داخستنی سنوورەکانی شار نامێنیت، چونكە ئەندازیاری شاری مەجازی لەسەر بنەمای شوێن نییە، بەڵكو لەسەر بنیادی گۆڕانگارییە تەكنۆلۆژییەكانە، (24) سەعات هاووڵاتییان دەتوانن داخڵی ئەم جۆرە شارانە بن، بەڵام ئەوەی جێگای مەترسییە توانی جوڵە و كۆنترۆڵكردن و چاودێریكردن لەم جۆرە شارانەدا بەشێوەی راستەوخۆ و لە رێگای (كۆدی میللی) دەبێت. بو نموونە، تۆڕی كۆمەڵایەتی فەیسبوك لە ریزبەندی یەكەمدا لە چەندین وڵاتی دنیا، توانیویەتی مرۆڤەكان لە یەک مەترچوارگۆشەدا بە چەندەها دۆنم زەوی دنیاوە ببەستێتەوە، لە رووی بەڕێوەبردن و ئیداریشەوە تاكەكانی سەربەخۆ كردووە، هەریەك لە ئێمەی كردووەتە خاوەنی (حەرەمی تایبەتی) و (كۆدی تایبەتی) خۆمان.
دوو فەزایبونی شار

لە ئێستادا هەموو شارەكانی كوردستان بەسەر دوو جۆر لە فەزا دابەشبوون، فەزاییەك كە فەزای واقیعی و ژیانی رۆژانەی هاووڵاتییانە، فەزایەكی دیكەش فەزای مەجازییە و دروستبوونی حەرەمە تایبەتییەكانە، كە هاووڵاتییان لە رێگای هۆكارەكانی پەیوەندیكردن و كۆمینكەیشنەوە دەچێنە ناو ئەو دنیا كۆمەڵایەتییە پڕ لە جەنجاڵییەوە. گەشەكردنی شارەكان لەچوارچێوەی تەکنۆلۆژیادا، بووەتە هۆی كەمبوونەوەی جوڵەی شار و كێشەكانی پیسبوونی هەوا و ژینگە و ترافیك و بێزاربوونی هاووڵاتییان، لەم فەزایەدا هاووڵاتییان دەتوانن هەموو پێداویستییەكان بەدەست بێنن، ئەوەش بووەتە هۆی كەمكردنەوەی کاتژمێرەکان و خێرایی كارکردن، ئەمەش گواستنەوە و گەیاندنی ئاسانكردووە، مرۆڤەکان دەتوانن شەو و رۆژ بە بەردەوامی ئۆنلاین بن.

دایبرگر و فرانك (1998)، ئەمجۆرە شارانە بە (شاری زانیارییەكان) ناو دەبەن، مۆبایلی زیرەك و بەربڵاویی سیستمی كۆمپیۆتەری لە ساڵی(2020)دا وایكردووە، كە ئەم شارانەی بە بەردەوامی ژمارەی هاووڵاتیانیان بەرەو هەڵكشانی زیاتر بڕوات، ئێستا بوون بە شارێكی چەند هەزار میلیارد كەسی.

شار لە فەزای مەجازیدا چوار تایبەتمەندیی هەیە كە جیاوازە لە فەزای واقیعی:

شوێن: كۆمەڵێك پێكهاتەی تەواو سروشتین كە پێكدێن لە شەقام و كۆڵان و ژیانی رۆژانەی هاووڵاتییان، بەڵام شوێن لە فەزای مەجازیدا بەشێوەی رێكەوتنی تاكەكان نییە، هەربۆیە شارێكی بەربڵاو پڕ لە جەنجاڵییە، بەبێ ئەوەی هیچ جۆرە ترافیك و بەركەوتنێكی تێدا دروست بێت، چونكە شوێن لەم فەزایەدا بەرجەستە نییە.

كار: تایبەتە بە شوێن و فەزایەكی دیاریكراو، هاووڵاتییان بە هاتنە دەرەوە لە فەزای ماڵ كارەكانیان جێبەجێ‌ دەكەن، بەڵام لە فەزای مەجازیدا هاووڵاتییان لە رێگای هۆكارەكانی تەكنۆلۆژیا و پەیوەندییكردنەوە كارەكانی رۆژانە دەکەن، ئەوەش كار ئاسانی زیاتری بۆ هاووڵاتییان كردووە.

خێرایی: بە پێی وتەی (ون) خێرایی لە فەزای واقیعدا پەیوەندییدارە بە كات و شوێن و جووڵەی كارەكتەرەكەوە، بەڵام خێرایی لە فەزای مەجازیدا تایبەتە بە خێرایی شەپۆلە ئەلیكترۆنییەكان. سیستمی وەڵامدانەوە و كۆمینكەیشن لە شاری واقیعیدا بە شێوازی رووبەڕووە، بەڵام لە فەزای مەجازیدا بە هەردوو شێوازی ئۆنلاین (on line) و ئۆفلاین (off line) دەتوانیت كۆمێنكەیشن لەگەڵ بەرانبەرەكەدا بكەیت، ئەو كاتەی مرۆڤەكان ئۆفلاینن تۆ دەتوانیت پەیامیان بۆ بەجێ بێڵێت.

ئیكۆچی و هاوكارانی (2004) پێیانوایە، هەوڵی زۆر دەدرێت كە چونیەكی لە فەزای مەجازی و واقیعیدا بكرێت، بەشێوەیەک رووناكی ئاسایی و گەڕان لەو فەزایەدا بە جۆرێك بێت مرۆڤ هەست بە واقیعیەتی بكەن، بەڵام ئایندە وەڵامی ئەم پرسیارە دەداتەوە.

هەڵسوكەوتی هاووڵاتی لە دنیای مەجازیدا

مرۆڤ لەم شارە نوێیانەدا كەمتر هەست بە ژیان دەكات، هاووڵاتییان لە ئامادەبوونی یەكتریش لەم فەزایەدا ئاگادارنین، بەڵام بە پێچەوانەی ژیانی واقیعی، هاووڵاتییان لەم شارانەدا زیاتر هەست بە ئاسوودەیی دەكەن، چونكە جۆرێك لە جەنجاڵی و بەریەكکەوتنی هەست و نەستنی مرۆڤەكان، بەڵام دنیای جۆرێك لە (ئازادی رۆحی و جەستەیی) دروستکردووە، هاووڵاتییان هەركات بیانەوێت دەچنە ئەم فەزایەوە هەركاتیش بیانەوێت دێنە دەرەوە.

ئەگەر لە روانگەی سۆسیۆلۆژیاوە سەیری بكەین؛ ئەم شارانە شێوەیەكی یەك پارچەیان تێدا بەیدەكرێت، چونكە هیچ سنوور و جوگرافیایەكی سیاسی لە یەكتری جیاناكاتەوە، شوناسێكی یەك پارچەیان بۆ دروست دەكات، هیچ جۆرە شوناسێكی (نەژادی، زمان، جوگرافیای، كۆمەڵایەتی) بوونی نامێنێت و كاڵبوونەوە بەخۆیەوە دەبێنێت، مانای شارچییەتی و نەژادی و قەومی لەم فەزایەدا ون دەبێت، بۆ نموونە، هەولێری و سلێمانی، یان هاووڵاتیبوونی وڵاتە جیاوازەكان لەوانەش ئێرانی و عیراقی و ئەمریكایی و...هتد بوونی نامێنێت.

PM:09:15:21/04/2026

ئه‌م بابه‌ته 388 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

هەموو وتارەکان کاتێک لە وێستگە نیوز بڵاودەبێتەوە تەنها بیروبۆچونی خاوەنەکانێتی