١١ی سێپتێمبەر؛ ئەو رۆژەی جیهان وەرچەرخا!

٢٥ساڵ بەسەر ١١ی سێپتێمبەردا تێدەپەڕێ. ئەو رۆژەی، بە تەقاندنەوەی ناوەندی بازرگانی ئەمریکا-جیهان، گۆی زەوی ساکا.

ناوەندی بازرگانی ئەمریکا، سەریدەکێشا لە هەور و کە لەنزیکەوە دەتبینی، سەرت سووڕدەما لەو ئەقڵە هەڵکەوتووانەی ئەندازیاری، کە توانیبویان ئەم ناوەندە سەرکەشە، بەو تەلارسازییە نایابە، دروستبکەن.

کە فڕۆکە مەدەنییەکان، فڕێندرابوون و بورجەکانیان تەقاندەوە، ئای کە دیمەنێکی سامناکبوو، چەند کەسێک، بەناوی عەقیدەوە، رووداوی پێشبینی نەکراوی وا بقەومێنن. ئەویش لە ئەمریکا. سەدان کەس کرانە قوربانی، بەبێئەوەی هیچ کەسێکیان گوناهێکیان لەتەواوی سیاسەتی ئەمریکادا هەبێت.

ئەم رووداوە، بارتەقای رووداوی فڕۆکەکانی ژاپۆن بۆ بوردوومانکردنی بەندەری (پێرل هاربەر- Pearl Harbor)ی ئەمریکا (١٩٤١)، لەسەر ئاستی جیهان کاریگەر بوو.

ژاپۆن، توانی بگاتە بەندەرێکی ئەمریکا و زیانی زۆریش بگەیەنێ، بەڵام نەیدەزانی باجەکەی، شکستی بەرەی سوێندخۆران (ئەڵمانیا، ئیتاڵیا، ژاپۆن) دەبێ لە جەنگی دوووەمی جیهانیدا. بەڵکو بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمیش دژی ژاپۆن، بۆ یەکەمینجار لەمێژوودا. تەقاندنەوەی بورجەکانیش، دوو بەرەی چارەنووسازی لەجیهاندا، دروستکرد. بەرەی رۆژئاوا و تەواوی ئەو وڵاتانەی دژی سەلەفییەتی خۆکوژ بوون، لەگەڵ بەرەی سەلەفییەتی خۆکووژ و هەژموونی سیاسی سیستەم و هێزە ئیسلامگەراکان.

ئەمریکا، چۆن دوای بۆردوومانکردنی بەندەری پێرل هاربەر(Pearl Harbor)، دەستبەجێ هەموو توانای خۆی خستە مەیدانەکانی جەنگ. لەدوای تەقاندنەوەی بورجەکانیش، نەک بەشداری جەنگی دژی تیرۆری جیهانی کرد، بەڵکو وەکو پێشەنگی جەنگەکە، سوپا و موخابەرات و دۆستەکانی خستە جەنگەوە. زۆر زوو، حکومەتی تاڵیبانی تەفروتونا کرد. لە هەر وڵاتێکیشدا، تیرۆریستان سەریانهەڵدابێ، سەرکوتی کردوون. لە یەمەن، عیراق، لیبیا، ئەفریقا، لوبنان، پاکستان، کوردستان، لەدوای سەرهەڵدانی داعشیش ئەمریکا بەتەواوی تواناوە لە سوریا و عیراق و ناوچەکە، کەوتە دوژمنایەتی داعش. دەتوانین بڵێین ئەگەر ئەمریکا نەبوایە، داعش نە لە عیراق و نە لە سوریا و ناوچەکەشدا، لاواز نەدەبوون. تەنانەت هەتا ئێستاش، جەنگ لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و کەنداویش، درێژە پێدانی رووداوەکەی ١١ی سێپتێمبەرە!

دوای ٢٥ساڵ، دەتوانین بڵێین:
بن لادن، هەڵەیەکی ستراتیژی کوشندەی کرد و ئاکامەکەی، شکستی بەرەی تیرۆریستان بوو، بە لەناوبردنی خۆی و هاوڕێکانیشی!
پاش تێپەڕبوونی ٢٥ساڵ بەسەر ١١ی سێپتێمبەر و شکستی بەرەی

تیرۆریستان، رووداوەکان چیمان پێدەڵێ..؟
پێماندەڵێ: هەر عەقیدەیەک، یان فەلسەفەیەک، یان هێزی چەکداری ئازا و جەربەزە، هەبێ و لەناو هەلومەرجە ئاڵۆز و کێشمەکێشەکاندا، بتوانێ ماوەیەک تەراتێن بکات، بەڵام لەدوا ئاکامدا، ئەگەر هاوکێشە سیاسییەکانی جیهان و توانای عەسکەری- ئەمنی- سیاسی زلهێزەکان، لەکاتی پەرچەکرداری رووداوەکاندا بەوردی نەخوێنرێتەوە، لە دوا ئەنجامدا، وەکو ژاپۆنی جەنگی دووەم و تیرۆریستانی دوای ١١ی سێپتێمبەر، شکستی گەورە دەبێتە چارەنووس! ئێمە ناڵێین:
رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، هێشتا تەواو لە تیرۆریستان و لە رووداوەکانی بەرەی دیموکراسی و بەرەی دژە دیموکراسی، یەکاڵا نە بۆتەوە. بەڵام رۆشنە، کە جارێکی دیکە، نە ١١ی سێپتێمبەرێکی دی و نە ئەفغانستان وەکو سەردەمی بن لادن، سەرهەڵدەدەنەوە. بەڵکو تاڵیبان داوایکردووە لەگەڵ ئەمریکا گفتوگۆ بکات و پەیوەندیشیان هەبێ!

دەشبینین، ئێستا چەقی ململانێ و کێشەکان کەوتۆتە باشوری لوبنان و یەمەن. وەکو دوو مەیدانی هێزی چەکداری دەرەوەی شەرعییەت. پێشتر بینیمان، بەشار چۆن داڕوخا و حەماسیش، بەو هەموو توانا چەکداریی و پشتیوانییە، ئاکام ئاشتەوایی هەڵبژارد و ئامادەیە هێزەکەی رادەستبکات. رۆژئاوای کوردستانیشمان بینی، دوای ساڵێک لە ١١ی سێپتێمبەر سەریانهەڵدا و بەرامبەر بە تیرۆریستانی داعش و هی دیکەش، داستانی قارەمانێتی و فیداکاری ژن و پیاویان تۆمارکرد. ئەمە لەکاتێکدا سوپای سوریا بەرە بەرە تێکدەشکا. ئەمان نەک تیرۆریست نەبوون، بەڵکو دژی تیرۆریستانیش بوون، ئەمریکا و رۆژئاواش پشتیوانی دەکردن. بەڵام چارەسەری کێشەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سوریا و دەوروبەریان، وای سەپاند، کە (پەیەدە) رێی ئاشتەوایی بگرێتەبەر و دەسەڵاتی خۆسەریش، نەمێنێ. رۆژئاوای کوردستان بە ناچاری ئەم رێککەوتنەی کردبێ، کە زیاتر لە هەشتا هەزار شەڕەڤانی ئازای هەیە، بێگومان باقی ناوچەکانی سوریا، ناتوانن سوریا پارچە پارچە بکەن.

بەڵکو بە پێچەوانەوە بنچینەی دەوڵەتی سەنتڕاڵى لە سوریا بەهێزتر دەبێ.
باکووریش، لە دانوستانێکی گەرمدان. کە پێموایە، سەرەنجامەکەی، جۆرێک لە رێککەوتنی سیاسی زاڵدەکرێتە سەر خەباتی چەکداری.

ئەم رووداوانە، ساغیدەکەنەوە، کە: کێشمەکێشەکانی کۆتایی جەنگی سارد (١٩٨٨) هەتا ئەمساڵ، لەسەر ئاستی جیهان و دەوروبەرمان بەرەو کۆتایی دەڕوات. چونکە ئاسایش و ئابوری جیهان و پەیوەندی نێودەوڵەتی و ئیقلیمی، هەرگیز ناتوانن لەمە زیاتر پشوو بەرامبەر بە کێشە تەقیوەکان درێژ بکەن. بۆیە سەقامگیریی نێودەوڵەتی و ئیقلیمی بۆتە ئەرکێکی چارەنووسسازی جیهانی.

بەشێکی بەرچاوی ستراتیژی قۆناغەکە، دوای کێشمە کێشەکانی کۆتایی جەنگی سارد تا ئێستا، وا دەخوازێت جارێکی تر دەوڵەتی سەنتڕاڵ و هێزی چەکداری شەرعی دەوڵەت، لەناو دەوڵەتان و لەناوچەکەدا بەهێزببن، لە:
سوریا، لوبنان، یەمەن، عێراق و کوردستان، سەرەتای ئەم سیاسەتە ستراتیجییە دەبینین. هەر بۆیە ئەمریکا بەرە بەرە لە عیراق و هەرێم کشایەوە. لایەنگری ئەو چارەسەرە سیاسییە، کە لە دیمەشق و رۆژئاوای کوردستان ئەنجامدرا. پشتیوانی گفتوگۆکانی نێوان ئیمرالی و ئەنقەرەشە. هەرێمی کوردستانیش، بێگومان هەم لەناوخۆیدا دەبێ کێشەکانی چارەسەر بکات و لەناو عیراقیشدا، دوای دەرکەوتنی دوا ئەنجامی جەنگی ئەمریکا و ئێران، کێشە هەڵپەسێردراوەکانیان چارەسەریان بۆ دەدۆزرێتەوە. هەرێم و عیراق دەمێنن، بەڵام نەک بەم هەموو کێشانەی هەیانە.

واتا سەردەمی پارچە پارچەکردنی وڵاتان و کانتۆنی چەکداری- گومرگ تاڵانی، خەریکە بەسەر دەچێ. بۆیە پێمانوایە:

رەهەندی ستراتیژی دوای ١١ی سێپتێمبەر بەشی زۆری بەدیهێنران. بەشەکانی تریش، بەدیدەهێنرێن و ئاراستە و ئاسۆی گۆڕانکارییەکانیش دیارن.

هێزە کوردستانییەکان، بەگشتی مەترسی تیرۆریستانیان لەکۆڵ بۆتەوە. دۆخی نوێی دانوستاندن و ئاشتەوایش خەمڵیووە. گرنگترین دیاردەی ئەم دۆخە ئەوەیە، کە: حکومەتەکانی ناوچەکە، وەکو سەدەی رابردوو، ناتوانن حکومەتی شۆڤێنی نەتەوەی باڵا دەستی ناوچەکەبن. هەروەها نەتەوەی کوردیش بەگشتی هەڕەشەی تواندنەوە و سەپاندنی جینۆسایدی لەسەر کەمبۆتەوە.

ئەمەش دیاردەیەکی نوێیە لەمێژووی کۆن و نوێی نەتەوەی کورد. چونکە نەتەوەکەمان هەم لەسەردەمی قەڵەمڕەوەکانی عوسمانی و سەفەویدا هەوڵی تواندنەوەی دراوە، هەم لەسەردەمی حکومەتەکانی پاشایەتی و کۆماریدا جینۆساید کراوە. زۆر گرنگە ئەم دۆخە، وەکو دۆخی دوای جەنگی یەکەم و جەنگی دووەم، لەدەست نەتەوەی کورد نەدرێ.

هیوادارین، سەرجەم رابەرانی هێزە کوردستانییەکان، چەکدار و بێ چەکیان، لە دۆخەکە قوڵبن و بە کوردایەتی کلاسیکی و هۆگری هێزی چەکدار، لەناو دۆخەکەدا هەڵنەسوڕێین. ئێمە لایەنگری وازهێنانی هێزی چەکدارنین بەبێ رێککەوتنی سیاسی. بەڵام کە دەرەتانی رێککەوتنی سیاسی هەڵکەوت، رێککەوتن بکرێتە بنەمای بڕیاری سیاسی.

هێزی چەکدار، تا ئەو هەلومەرج و قۆناغە پێوستە، کە دڵنیابین مەترسی توانەوەی کورد و کوردایەتی، وەکو سەدەی رابوردوو، لەئارادا نەمابێ. مادام دەرفەت رەخساوە، کە وابێ:

لەجیهانبینی کوردایەتی هاوچەرخەوە و لە ناو هەلومەرجە جیهانییەکەی ئێستادا، بیر لە چارەنوسمان بکەینەوە. بەتایبەتی دەبێ بزانین بەدرێژایی مێژوو، کورد قوربانی رێککەوتنە نێودەوڵەتی و ئیقلیمییەکان بووە. هەر لە رێککەوتنی (زەهاو-١٦٣٩)ەوە، هەتا بەڵێننامەی (ئەرز روومی یەک- ١٨٢٣) و (ئەرز روومی دوو- ١٨٤٧)، تا دەگەینە (سایکس پیکۆ- ١٩١٦) و (لۆزان- ١٩٢٣)، پەیمانی (سەعئاباد- ١٩٣٧)، رێککەوتننامەی (تاران- ١٩٤٣) و (یاڵتا- ١٩٤٥)، (بەغداد- ١٩٥٥) و ئینجا ڕێککەوتننامە شوومەکەی (جەزائیر- ١٩٧٥). بە بەردەوامی کورد قوربانی ئەم رێککەوتنانە بووە. لە هەموو رێککەوتنەکانیشدا زلهێزەکان لایەنەگری دەوڵەتە ئیقلیمییەکان بوون.

هەلی مێژوویش هەموو جارێک ناڕەخسێ، کە رەخسا، نابێ لەدەستبدرێ. بەتایبەتی، چارەسەری کێشەکان، لەم وڵاتانەی کوردستان لەناویاندا دابەشکراوە، کەوتۆتە ژێر کاریگەری رووداوەکانی جیهان و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. دڵنیاشین زلهێزەکان تێگەیشتوون، هەتا کێشەی نەتەوەی کورد چارەسەر نەکرێت، سەقامگیریی و ئاسایش لەناوچەکەدا، دژوارە بێتەدی.

PM:03:06:12/09/2026

ئه‌م بابه‌ته 148 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

هەموو وتارەکان کاتێک لە وێستگە نیوز بڵاودەبێتەوە تەنها بیروبۆچونی خاوەنەکانێتی