"کەلێنی نێوان یاسا و میدیای نوێ لە هەرێمی کوردستان"
پێداچوونەوەیەک بە چوارچێوەی یاسایی ڕۆژنامەگەری لە هەرێمی کوردستان
ئەحمەد ستار
میدیای هەرێمی کوردستان لە ماوەی نزیکەی دوو دەیەی ڕابردوودا گۆڕانێکی قووڵی بەخۆوە بینیوە. ئەو میدیایەی ساڵانی سەرەتای دوای ٢٠٠٣، کە ڕۆژنامە و گۆڤار و ڕادیۆ و تەلەفزیۆن کەناڵە سەرەکییەکانی ڕاگەیاندن بوون، ئەمڕۆ بووەتە ژینگەیەکی تەواو جیاواز؛ وێبسایتە هەواڵییەکان، پەیجەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، پۆدکاست، پەخشی ڕاستەوخۆ، ڤیدیۆی کورت و ڕۆژنامەنووسانی سەربەخۆ، هەموویان بەشێکی سەرەکی لە ژیانی میدیایی ئەمڕۆ پێکدەهێنن. بەڵام لەگەڵ ئەم گۆڕانە خێرایەدا، یاسای ژمارە (٣٥)ی ساڵی ٢٠٠٧ کە بە یاسای کاری ڕۆژنامەگەری لە کوردستان ناسراوە، هێشتا یەکێکە لە گرنگترین بنەما یاساییەکانی ڕێکخستنی کاری میدیا لە هەرێم. لێرەدا پرسیارێک بە شێوەیەکی سروشتی خۆی دەخاتە پێشمان: ئایا چوارچێوەیەکی یاسایی کە لە ٢٠٠٧دا دانراوە، بە هەمان شێوە دەتوانێت هەموو پێداویستییەکانی میدیای ساڵی ٢٠٢٦ و داهاتوو وەڵام بداتەوە؟
بەڕای من، وەڵامەکە نە «بەڵێ»یە و نە «نەخێر»ێکی سادە. یاسای ژمارە ٣٥ی ساڵی ٢٠٠٧ لە بنەماکانی خۆیدا هێشتا گرنگە. یاساکە ئازادیی ڕۆژنامەگەری و ئازادیی دەربڕین و بڵاوکردنەوە بە فەرمی دەناسێت و سانسۆری پێشوەختە ڕەت دەکاتەوە، هەروەها مافەکانی ڕۆژنامەنووس و چوارچێوەی بەرپرسیاریی پیشەیی دیاری دەکات. لە ماددەی یەکەمیشدا «ڕۆژنامەگەری» بە کاری ڕۆژنامەوانی لە کەناڵە جۆراوجۆرەکانی ڕاگەیاندن پێناسە کراوە؛ بۆیە ئەوە دروست نییە بڵێین یاساکە لە بنەڕەتدا تەنها بۆ ڕۆژنامە و میدیای چاپکراو دانراوە.
کێشەکە لە شوێنێکی دیکەدایە. کێشەکە ئەوەیە کە ژیانی میدیا بە خێرایی گۆڕاوە، بەڵام چوارچێوەی یاسایی بە هەمان خێرایی پەرەی نەسەندووە. ئەمڕۆ کەسێک دەتوانێت بە مۆبایلێکی زیرەک ڕاپۆرتێک ئامادە بکات، لە پۆدکاستێکدا گفتوگۆ بکات، ڤیدیۆیەک بڵاو بکاتەوە و لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا ناوەڕۆکەکەی بگاتە هەزاران کەس. ئەمە شێوەی کاری ڕۆژنامەنووسی گۆڕیوە و پرسیاری یاسایی نوێی دروست کردووە: ڕۆژنامەنووسیی سەربەخۆ چ پێگەیەکی یاسایی هەیە؟ وێبسایتێکی هەواڵی کە وەشانی چاپی نییە چۆن مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت؟ پۆدکاستێک کە کاری ڕۆژنامەوانی دەکات چ پێناسەیەکی یاسایی هەیە؟ و ڕۆژنامەنووسێک کە تەنها لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان کار دەکات، چۆن مافە پیشەییەکانی دەپارێزرێن؟ ئەمەش نیشانەی ئەوە نییە کە یاسای ژمارە (٣٥) یاسایەکی بێبەها بووە؛ بەڵکو نیشانەی ئەوەیە کە هەر یاسایەک لەگەڵ سەردەمەکەی دەژیت و پێویستی بە پێداچوونەوە هەیە کاتێک کۆمەڵگا و تەکنەلۆژیا و شێوازی کارکردن دەگۆڕێن. لە ساڵی ٢٠٠٧دا ئەوەی ئێستا بە «میدیای دیجیتاڵ» دەیناسین بەو قەبارەیە نەبوو کە ئەمڕۆ هەیە. بۆیە ئەگەر ئێستا یاسایەکی نوێ یان هەموارکراو دابنرێت، دەبێت ئەم گۆڕانە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لەبەرچاو بگرێت. لەوێشەوە دەگەینە بابەتی سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی کوردستان. گفتوگۆ لەسەر یاسای میدیا بەبێ باسکردنی سەندیکا ناتەواوە، چونکە یاسای ژمارە (٣٥) خۆی سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی کوردستان و نەقیبی ڕۆژنامەنووسان بە فەرمی لە چوارچێوەی یاساکەدا دەناسێنێت. ئەمە واتە سەندیکا تەنها دامەزراوەیەکی ناوخۆیی پیشەیی نییە، بەڵکو بەشێکە لە چوارچێوەی ڕێکخستنی کاری ڕۆژنامەگەری. بۆیە لە پێداچوونەوەی یاسای میدیا، پێویستە ڕۆڵی سەندیکاش بە وردی ببینرێت. ڕۆژنامەنووسانی ئەمڕۆ هەموویان لە دامەزراوە میدیاییە گەورەکان کار ناکەن؛ ژمارەیەکی بەرچاویان سەربەخۆن، لە پلاتفۆرمە دیجیتاڵەکان کار دەکەن یان کاریان تێکەڵەی نووسین و ڤیدیۆ و پۆدکاست و لێکۆڵینەوەیە. بۆیە سەندیکا دەبێت بتوانێت لەگەڵ ئەم جۆراوجۆرییەدا خۆی بگونجێنێت و مافی پیشەیی و کۆمەڵایەتیی ڕۆژنامەنووسان بە شێوەیەکی کاریگەرتر بپارێزێت. بابەتێکی دیکە کە نابێت لە هەر پێداچوونەوەیەکی یاسایی میدیا جیا بکرێتەوە، مافی دەستگەیشتن بە زانیارییە. هەرێمی کوردستان یاسای ژمارە (١١)ی ساڵی ٢٠١٣ی هەیە کە بۆ مافی دەستگەیشتن بە زانیاری دانراوە و لە ئامانجەکانی خۆیدا پشتگیریکردن لە شەفافیەت، بەشداریی گشتی و دروستکردنی ژینگەیەکی باشتر بۆ ئازادیی دەربڕین و بڵاوکردنەوەیە.
بۆ ڕۆژنامەنووس، مافی دەستگەیشتن بە زانیاری تەنها مافێکی زیادە نییە؛ ئامرازێکی سەرەکیی کاری ڕۆژنامەوانییە. ڕۆژنامەنووسێک کە دەیەوێت گەندەڵی، خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات، پڕۆژە گشتییەکان یان هەر بابەتێکی پەیوەندیدار بە بەرژەوەندیی گشتی، لێکۆڵینەوەی لەسەر بکات، پێویستی بە زانیارییە. ئەگەر یاسا مافی داواکاریی زانیاری بناسێنێت، بەڵام دامەزراوەکان بە شێوەیەکی کاریگەر و لە کاتی خۆیدا وەڵامی داواکارییەکان نەدەنەوە، ئەوا کێشەکە تەنها کێشەی دەقی یاسا نییە؛ کێشەی جێبەجێکردنە. هەندێک ڕاپۆرت و توێژینەوەش ئاماژەیان بە کێشەی دەستگەیشتنی ڕۆژنامەنووسان بە زانیارییە حکومییەکان کردووە.
لە هەمان کاتدا، دەبێت لە نێوان دوو بابەت جیاوازی بکەین: پاراستنی ئازادیی ڕۆژنامەنووس و بەرپرسیارکردنی ڕۆژنامەنووس. ئەمانە دژ بە یەک نین. ڕۆژنامەنووس دەبێت بتوانێت بە ئازادی لێکۆڵینەوە بکات، سەرچاوەکانی خۆی بپارێزێت و بابەتەکانی بەرژەوەندیی گشتی بڵاو بکاتەوە؛ بەڵام لە هەمان کاتدا دەبێت پابەند بە پشکنینی زانیاری، ڕێزگرتن لە کەڕامەتی مرۆڤ، پاراستنی ژیانی تایبەتی و ڕاستکردنەوەی هەڵەکان بێت. یاسای ژمارە (٣٥) خۆی لە ماددەکانی سەرەتاییدا ئازادیی ڕۆژنامەگەری لەگەڵ ڕێزگرتن لە ماف و تایبەتمەندییەکانی تاک و ئەخلاقیاتی کاری ڕۆژنامەگەری بەیەکەوە دەبەستێتەوە.
بەڵام ژینگەی نوێی میدیا جۆرێکی نوێی هەڕەشە و فشاریشی هێناوەتە ناو مەیدان. هێرشی ئەلیکترۆنی، هەڕەشە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، بڵاوکردنەوەی زانیاریی کەسیی ڕۆژنامەنووس و هێرشی ڕێکخراو بۆ سەر ناوبانگ و پیشەی ڕۆژنامەنووس، هەموویان کێشەیەکی نوێن. ئەگەر یاسا بخوازێت بە ڕاستی پارێزگاری لە ڕۆژنامەنووس بکات، دەبێت ئەم جۆرە هەڕەشە نوێیانەش لە چوارچێوەی پاراستنی یاسایی خۆیدا ببینێت.
ئینجا دێینە بابەتی زیرەکی دەستکرد (AI)؛ تەکنەلۆژیایەک کە لە ماوەی کەمدا بەشێک بووە لە کاری ڕۆژنامەوانی. AI دەتوانێت لە وەرگێڕان، کورتکردنەوە، ڕێکخستنی دەق، کارکردن لەگەڵ داتا و ئامادەکردنی هەندێک جۆری ناوەڕۆک یارمەتی ڕۆژنامەنووس بدات، بەڵام هەمان تەکنەلۆژیا دەتوانێت بۆ دروستکردنی وێنە و دەنگی ساختە و ناوەڕۆکی هەڵە و هەواڵی ساختەش بەکاربهێنرێت. لێرەدا یاسای داهاتوو دەبێت پرسیارەکانی وەک ئەمانە وەڵام بداتەوە: ئەگەر AI لە دروستکردنی ناوەڕۆکدا بەکاربهێنرێت، بەرپرسیاریی کۆتایی لەسەر کێیە؟ ئەگەر وێنە یان دەنگی ساختە وەک ڕاستی بڵاو بکرێتەوە، چۆن مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت؟ و چۆن دەتوانرێت مافی کۆپی ڕایت و داتای کەسی لە ژینگەی AI ـدا بپارێزرێت؟ ئەمانە بابەتی داهاتوو نین؛ بابەتی ئەمڕۆن.
لەگەڵ ئەوەشدا، هەر یاسایەکی نوێ بۆ میدیای دیجیتاڵ دەبێت زۆر بە وریاییەوە دابنرێت. چونکە مەترسییەکە ئەوەیە بە ناوی «ڕێکخستنی میدیا» دەسەڵاتێکی زۆر فراوان بۆ سڕینەوەی ناوەڕۆک، داخستنی پەیج یان فشارخستنە سەر ڕۆژنامەنووس دروست بکرێت. ڕێکخستن پێویستە، بەڵام ڕێکخستن نابێت ببێتە کۆنترۆڵکردن. هەر ماددەیەکی نوێ دەبێت بە زمانێکی ڕوون بنووسرێت و سنووری دەسەڵات و مافی تانەدان و پێداچوونەوەی دادوەری بە ڕوونی دیاری بکات.
لە کۆتاییدا، من پێم وایە پرسیارە سەرەکییەکە ئەوە نییە کە یاسای ژمارە (٣٥)ی ساڵی ٢٠٠٧ «باشە یان خراپە». ئەو یاسایە لە سەردەمی خۆیدا هەنگاوێکی گرنگ بوو بۆ دانانی بنەمای یاسایی کاری ڕۆژنامەگەری. بەڵام ئەمڕۆ ژینگەی میدیا گۆڕاوە و پرسیارەکانیش گۆڕاون. بۆیە پێویستە چوارچێوەی یاسایی میدیا بە شێوەیەکی گشتگیر پێداچوونەوەی بۆ بکرێت؛ بە جۆرێک کە یاسای ڕۆژنامەگەری، یاسای سەندیکا، مافی دەستگەیشتن بە زانیاری، ماف و بەرپرسیاریی ڕۆژنامەنووس، میدیای دیجیتاڵ و تەکنەلۆژیای نوێ لە یەک دیدگای یاسایی نوێدا ببینرێن. خودی پەرلەمانی کوردستانیش لە ساڵانی ڕابردوودا گرنگیی ڕێکخستنی میدیای ئەلیکترۆنی و گەشەکردنی ئازادیی کاری میدیایی خستووەتەڕوو.
بۆیە، ئەگەر یاسای ساڵی ٢٠٠٧ لە سەردەمی خۆیدا هەنگاوێک بەرەو پێشچوون بوو، ئەوا ئێستا کاتی هەنگاوی دواترە؛ نەک بۆ سنووردارکردنی میدیا، بەڵکو بۆ پاراستنی ئازادیی میدیا لە ژینگەیەکی نوێدا. سەردەم گۆڕاوە، ئامرازەکان گۆڕاون، شێوازی ڕۆژنامەنووسی گۆڕاوە و پەیوەندیی نێوان ڕۆژنامەنووس و خوێنەر و دەسەڵاتیش گۆڕاوە. ئەگەر یاسا لەگەڵ ئەم گۆڕانانەدا نەگۆڕێت، دوور نییە کێشەکە لەوە بگات کە یاسا لە جیاتی ئەوەی ڕێنمایی میدیای نوێ بکات، خۆی ببێتە بەشێک لە کەلێنی نێوان میدیای ئەمڕۆ و سیستەمی یاسایی. میدیای نوێ یاسای نوێی گونجاوی دەوێت؛ یاسایەک کە ئازادی بپارێزێت، بەرپرسیاری ڕێک بخات و لەگەڵ تەکنەلۆژیا هەنگاو بنێت، نەک لە پاشی بمێنێتەوە.
PM:03:49:22/08/2026
ئهم بابهته 396
جار خوێنراوهتهوه
هەموو وتارەکان کاتێک لە وێستگە نیوز بڵاودەبێتەوە تەنها بیروبۆچونی خاوەنەکانێتی