کـۆراسائــۆ و کــوردستان

کۆراسائۆ، ئەو ناوەی ڕەنگە ئەگەر مۆندیالی ئەمجارە نەبوایە هەرگیز بە گوێمان نەدەگەیشت و لەسەر ئاستی جیهانیش هەر لە پەراوێزێکی جوگرافی بێدەنگدا دەمایەوە، ئەم قەوارەیە، کە بۆ فەزای گشتی ئێمە یەکەمین بەرکەوتەی واقیعییە لەگەڵیدا، دورگەیەکە لە باشوری دەریای کاریبی و بەشێکە لە جوگرافیای ئەنتیلی بچووک، ​لە ڕوی پۆلێنی جوگرافییەوە سەر بە کیشوەری ئەمەریکای باکوورە و تەنیا ٦٠ کیلۆمەتر لە کەناراوەکانی باکوری ڤەنزوێلاوە دورە، لە ڕوی دیمۆگرافیشەوە، ژمارەی دانیشتوانەکەی نزیکەی (١٥٥٬٩٠٠) کەسە، روبەر و پانتایی نەخشەکەی بە کۆی بەدانیشتوانەکەشییەوە  هاوتایە لەگەڵ قەزایەکی هەرێمی کوردستاندا.

سەرباری ئەم قەبارە بچوکەی، کە لەسەر نەخشەی جیهان بە زەحمەت بەدی دەکرێت و لە ڕوی پێگەی سیاسی یاساییشەوە وڵاتێکی پێکهێنەرە لە چوارچێوەی شانشینی هۆڵەندادا، بەڵام  پاشکۆیەکی بێـئیرادە نییە بە جەستەی ئەو شانشینەوە و خاوەنی سەروەری دامەزراوەیی و پێناسەی نەتەوەیی خۆیەتی، کە لە ئاڵا و سرودی نیشتمانی و سیستەمی یاسایی و تەنانەت زمانی جیاوازییشدا بەرجەستە بوە، لەسەرئاستی وەرزشیش وەک وڵاتێکی سەربەخۆ نمایندەیی دورگەکەی خۆی دەکات و لەئێستادا یەکێکە لە تیمە بەشداربوەکانی جامی جیهانی، کە  لە ولایەتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکا بەڕێوەدەچێت.

لە بەرامبەردا، کە پێگەی ئەم دورگەیە دەخەینە پاڵ واقیعی کوردستان، هاوکێشەیەکی تەواو پێچەوانەمان بۆ دەردەکەوێت، میللەتی کورد  کە بە گەورەترین نەتەوەی بێدەوڵەت لە جیهاندا هەژمار دەکرێت، ژمارەی لە (٤٠) ملیۆن کەس زیاترە و هەندێ سەرچاوە و ئاماری نافەرمیش بە سەروی (٥٠) ملیۆن مەزندەی دەکەن، ئەگەر تەنیا هەرێمی کوردستانیش بە نمونە وەربگرین بەپێی دوایین سەرژمێری گشتی ساڵی (٢٠٢٤) لە عێراقدا، ژمارەی دانیشتوانەکەی (٦,٥٠٣,١٦٨) کەسە، بەڵام هێشتا لە دەرەوەی بازنەی سەروەری نێودەوڵەتیدایە و بێبەشە لەو مافانەی، کە بە قەوارەیەکی بچوکی وەک کۆراسائۆ بەخشراوە.

ئەم بەراوردکارییە سادەیەی نێوان دورگەیەکی بچوک و نەتەوەیەکی دێرین، دەرگا بەڕوی پرسیارێکی لۆژیکی و قوڵدا دەکاتەوە، چۆن دەبێت دورگەیەکی هێندە بچکۆلە مافی هاوشێوەی دەوڵەتێکی هەبێت، کەچی بۆ کورد هەرێمێکیش بە ڕەوا نەبینرێت و بەردەوام گێچەڵی پێبکرێت؟ ئەمە بە کام ویژدانی سیاسی و بە کام یاسا و ڕێسای نێودەوڵەتی ڕەوایە؟ یاخود ئەگەر ئەمە لوتکەی ناعەدالەتی و دوفاقی سیستەمی سیاسی نێودەوڵەتی نەبێت، ئەی چییە؟

لەئۆباڵی ئەمەدا، ئاراستەیەکی دیار لەناو گوتاری سیاسی و فیکریدا (چ لەسەر ئاستی ناوخۆ و چ لە سەر ئاستی دەرەوە)، بەرپرسیارێتی ئەم بێبەشبونە بەتەواوی دەخاتە ئەستۆی فاکتەری ناوخۆیی و پەرتەوازەیی نێو ماڵی کورد وەک گەورەترین کۆسپی بەردەم سەربەخۆیی وێنا دەکات، بەڵام کورتکردنەوەی تەواوی هاوکێشەکە و بەستنەوەی شکستی بێدەوڵەتی تەنیا بەم فاکتەرەوە، ئارگومێنتێکی ڕوکەش و لەڕوی لۆژیکییەوە پوچەڵە، چونکە ئەگەر وای دابنێین کۆکردنەوەی چل ملیۆن مرۆڤ لە یەک قەوارەی سیاسیدا بەهۆی ململانێ و بەرکەوتە ناوخۆییەکانەوە کارێکی ئەستەم بێت ئەوا ئەم پاساوە لەسەر ئاستی جوگرافیایەکی بچوکتر بەتەواوی هەڵدەوەشێتەوە، یان گریمان گرفتەکە تەنیا نەبونی یەکدەنگیە، ئەی بۆچی لەسەر ئاستی یەک پارچەی کوردستان، یان تەنانەت یەک پارێزگاش، کە لە ڕوی ڕوبەر و دانیشتوانەوە چەندین هێندەی دورگەیەکی وەک کۆراسائۆیە و زەمینەی تەوافوقی تێیدا لەبارترە، بۆ هەنگاوێکی لەو شێوەیە نەنرا و ئەو مافەی پێ ڕەوا نەبینرا؟

بە هەمان پێوەر، هێنانەوەی تێزی (ماف نادرێت، بەڵکو دەسەندرێت) وەک پاساوێکی دیکە بۆ ئەم بێبەشبونە، لەبەردەم نمونەی کۆراسائۆدا دیسان دەبێتە ئارگومێنتێکی بێبنەما، خۆ ئەگەر سەندنی ماف بەڕەهایی پەیوەست بێت بە هێز و بەکارهێنانی فشارەوە، ئایا قەوارەیەکی هێندە بچوک بۆ چەسپاندنی پێگەی خۆی پشتی بە چ هێزێکی سەربازی بەستووە؟ یان چ فشارێکی گەورەی دروست کردوە؟ بێگومان هیچیان، چونکە وێنەکە ڕونە، بەدەستهێنانی پێگەی نێودەوڵەتی و قەوارەی سەربەخۆ ، پێش هەر شتێک دەرهاویشتەی تەوافوقی سیاسی و بەرژەوەندی جیۆپۆلەتیکی زلهێزەکانە، نەک ڕەنگدانەوەی شایستەیی یان قەبارەی دیمۆگرافی نەتەوەکان.

لێرەدا، ئەم واقیعە بە ڕونی ئەوەمان بۆ دەسەلمێنێت، کە مانەوەی نەتەوەیەکی گەورەی وەک کورد بەبێ دەوڵەت، بەر لەوەی تەنیا دەرەنجام و باجی شکستی ناوخۆیی یان پەرتەوازەیی بێت، ڕەنگدانەوەی ڕاستەقینەی مەنتیقی کارکردنی سیستەمی نێودەوڵەتییە سیستەمێک، کە پرەنسیپەکانی بەپێی بەرژەوەندییەکان دادەڕێژرێنەوە و خاڵییە لە هەر پێوەرێکی مۆڕاڵی و جێگیر بۆ دادپەروەری، هەر دەرئەنجامی ئەم دوفاقییەشە، کە شەرعیەت و مافی سەربەخۆیی بۆ دورگەیەکی بچوک دەستەبەر دەکرێت، بەڵام هەمان ماف لە نەتەوەیەکی خاوەن جوگرافیای ستراتیژیی بەرفراوانی وەک کوردستان زەوت دەکرێت و هەمیشە لە دەرەوەی هاوکێشەی شەرعیەتی نێودەوڵەتیدا دەهێڵرێتەوە.

لە کۆتا شرۆڤەدا، ئەوە دوپات دەکەینەوە، کە  بەستنەوەی شکستی بێدەوڵەتی تەنیا بە پەرتەوازەیی ناوخۆییەوە، خوێندنەوەیەکی کورتخایەن و دابڕاوە لە واقیعی جوگرافیای سیاسی جیهان، چونکە ئەو لێکترازانەی ئەمڕۆ وەک پاساوێک بۆ بێبەشکردنی کورد لە مافی رەوای سەربەخۆیی دەهێنرێتەوە، لە بنەڕەتدا قەدەرێکی حەتمی نەتەوەیی نییە، بەڵکو دەرەنجامی ئەو دابەشکارییە جیۆپۆلەتیکییەیە، کە لە ڕێگەی سایکس پیکۆ و لۆزانەوە سەپێنرا، ئەم سنورە دەستکردانەش نەک هەر جوگرافیای نەتەوەکەیان پارچەپارچە کرد، بەڵکو ئەو ململانێ سیاسییە ڕێژەییانەشیان  قوڵتر کردەوە، کە لەناو هەمو کۆمەڵگەیەکدا بوونیان هەیە، تا لە کۆتاییدا بیانکەن بە چەکێکی وێرانکەر دژی سەروەریی کورد.

هەڵبەتە، تێگەیشتن لەم هاوکێشەیە و ڕەخنەگرتن لەم نادادییە مێژوییە، بە مانای شەرعیەتدان بە ناکۆکی و بەرکەوتە ناوخۆییەکان نایەت، کە بێگومان بونەتە هۆکاری سەرەکی بەفیڕۆدانی وزەی نەتەوەیی و پاشەکشەی ستراتیژی و پێدانی بیانو بە سیستەمی نێودەوڵەتی بۆ بەردەوامبون لەم پەراوێزخستنە، بەڵکو مەبەستی جەوهەری لەم تێڕامانە ئەوەیە دیدگاکان بە جۆرێک ڕاست بکرێنەوە، کە چیتر ئەم کەلێنە ناوخۆییە نەبێتە پەردەیەک بۆ داپۆشینی دوڕویی سیستەمی نێودەوڵەتی، چونکە ئەگەر زلهێزەکان ئیرادە و خواستی ڕاستەقینەیان بۆ سەروەری ئەم نەتەوەیە هەبوایە، ئەوا تەنانەت لە سەر ئاستی گەڕەکێکی جوگرافیاکەشی بوایە، قەوارەیەکی سەربەخۆیان بۆ دروست دەکرد.

سەرئەنجام پێدەچێت قەدەری میللەتی کورد لە نێوان دو نەبوندا گیری خواردبێت، وەک دورگەیەکی دڵخوازی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی نەبوین، نەتەوەیەکی یەک دەنگ و یەک ڕەنگ و یەک هەڵوێستیش نەبووین، مخابن!

PM:02:19:17/06/2026

ئه‌م بابه‌ته 564 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

هەموو وتارەکان کاتێک لە وێستگە نیوز بڵاودەبێتەوە تەنها بیروبۆچونی خاوەنەکانێتی