لە چ سیستمێکی سیاسی دونیادا دەژین؟

لە کتێبی "بەراوردە سیاسییەکان: لە نێوان سۆشیال میدیا و رۆژنامەگەری"ماندا کە ساڵی ٢٠١٩، لە لایەن دەزگای سەردەم چاپ و بڵاوکراوەتەوە، بەشێکی فراوان بۆ دیاردە و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان تەرخانکراوە، لەوێدا باس لە سیاسەتی دەرەوەی دەوڵەتان و ترامپ و رۆژهەڵاتی ناوەراست و پرۆژەی سیاسەتی دەرەوەی کیسنجەر و جەنگی ساردو جیهانگیری..هتد دەکەین. هەر لەو کاتەوە هەوڵەکانمان نەوەک هەر بۆ خوێندنەوەی نێو دێرەکانی رووداوە نێودەوڵەتییەکان بووە، بەڵکو بۆ گەڵاڵەکردنی دیدک و تێگەیشتنێکی تایبەت بووە بۆ ئەوەی بزانین چی لە دونیادا دەگوزەرێت؟

هەر بۆیە، زۆر جار، لەسەر کاروباری نێودەوڵەتی دەنووسین، بەڵام نامانەوێت وەک رۆژنامەنووس بدوێین کە تەنها رووداوەکان تۆمار دەکات و راڤەکردنیان بە شیکەرەوە سیاسییەکان دەسپێرێت. راڤەکردنیش لە راستیدا پەیرەوەی چەند تەکنیکێکی ئەکادیمی دەکات و رۆناچێتە رۆحی سەردەمەکەوە و کەم جار زەنگی مەترسی بۆ پاراستنی ئاییندە لێ دەدات.

لەوساوە تا ئێستا، ئەو شێوازەی کە لە نوسیندا پەیرەومان کردووە بە مەبەستی ناسینی رۆحی سەردەم و رۆژگاری سیاسییە. ئەم نوسینەش تەواوکەری ئەو نوسینانەیە و سەرنجێکە لەسەر سیستمی ئێستای سیاسی لە دونیادا، رەنگە ریزکردنی رووداو و کارەساتە سیاسییەکان ئاسان بێت، بەڵام ناسینەوەی سەردەمەکە لە رەوتی مێژووی خۆیدا، کارێکی گرانە، لەبەر ئەوەی پێویستمان بە توانایەکی سیاسی و هەناسەیەکی بێگەردی قووڵ هەیە کە ئەو سیستمە پۆڵێن بکات و رەهەند و دەرهاویشتەکانی دەستنیشان بکات و بەرچاوروونییەک بە ئاییندە ببەخشێت. بەرچاوروونییەکی پیشەییانە نەوەک ئایدیۆلۆجیانە.

لە روخاندنی دیواری بەرلینەوە بۆ بلۆکردنی گەرووی هورمز، دونیایەک گۆرانکاری سیاسی بەسەر پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا هاتوون، دونیایەک سەردەمی سیاسی توندرەوی جیاوازمان بەچاوی خۆمان بینی، دونیایەک پێشبینی و نوقڵانەی سیاسی بۆ رووداوەکان کرا. هەوڵی زۆر درا بە چەندان رێبازی سیاسی لێکدانەوە و تەفسیری بۆ بکرێت، هەر لە سۆشیالیست و لیبرالیزمەوە تا دەگاتە فاشیەت و ناسیونالیزمە توندرەوە نوێکان و ئیسلامی سیاسی توندرەو، هەوڵی زۆر درا رووداوەکان بە فەلسەفەی سیاسی جیاواز رەنگرێژ بکرێن. لە راستیدا، جیاواز لە میرات و مێژووکەی، ئەوەندەی فەلسەفەی سیاسی لە نێوان ئەم دوو ماوەیەدا رۆڵی هەبووە لە لێکدانەوەی دیاردە سیاسییەکان، ئەوەندە رۆڵی نەبووە لە بونیادنان و پتەوکردنی ئاراستەی سیستمێکی نێودەوڵەتی و گەردوونی کە لە پاش هەرەسی دیواری بەرلینەوە پێشبینی بۆ دەکرا، فەلسەفەی سیاسی وەک بنەمای کاری سیاسی و دەوڵەتداری لەم ماوەیەدا بووە قوربانییەکی بێ پەروا. 
ئەو کات، هەرەسی ئەو دیوارە، زانای سیاسی ئەمریکی، فرانسیس فۆکۆیاما بە "کۆتایهاتنی مێژوو" ناوزەندی کرد، ئەو پێشبینی کرد دابرانێکی راشکاو لەگەڵ رووداوە خوێناوییە مێژوویەکان دێتە ئاراوە. هەرەسی ئەو دیوارە دونیای سەرمەست کرد بەوەی خۆشنوودی و کامەرانی و سەرفرازی و ژیانێکی پر شکۆ دێتە ئاراوە کە نەتەوەکان پێکەوە لە سنووری جوگرافیای بچووکتر، بەڵام لە پرۆسەیەکی هاوکاری سیاسی و ئابووری و کەلتووری بەرفراوانی دادپەروەرانە لە جیهاندا، پێکەوە دەبەسترێنەوە و بە یەکسانی دەژێن.

هەموو چاوەڕوانی ئاییندەیەکی جیاوازمان دەکرد، بەتایبەتی نەوەی من، چاوەڕوانی ئاییندەیەک کە هەر نەهات، گۆدۆیەک هەر نەهات، لە بری ئەوە، تارماییەک، وەک قەترانی رەشی ئەنگوستەچاو، دونیای داپۆشی. گۆڕستانێکی دیکەی بۆ مێژووی مرۆڤایەتی هەڵکۆڵی کە چەندان فرسەخ لە چەمکەکانی مرۆڤدۆستی و ژیاندۆستی و ئاشتی و پێکەوە ژیان و جەندەر و یەکسانی و لێبوردەی دوور کەوتینەوە، تەنانەت لەسەر ئاستی کەسێتیش و هاوڕێیەتی  و دۆستایەتیش تۆوی وەحشەتێکی دڕندەی لە دەروونی کەسەکاندا چاند. 

هەر چەندە لەگەڵ هەرەسی دیوارەکە جەنگی سارد کۆتای هات، بەڵام ئەو دابرانە لە مێژوو و دیموکراسیەت و یەکسانییە نێودەوڵەتییە لە پەیوەندییەکاندا کە چاوڕوان دەکرا نەهاتنە دی، ئەوەش لەبەر هۆکارێکی زۆر گرنگ؛ بابەتەکانی وەک وزە و بازرگانی و تەکنەلۆجیا و زانیاری و ململانێ سیاسییە مێژوویەکان لەسەر ئەرز و سنوور و ئاسایشی نەتەوەیی کە دەبوایە جیهان یەک بخات، بە پێچەوانەوە، پەرتەوازەی کرد، تەماعی مرۆڤ، لە بەرگی دەوڵەتەکاندا، لە توانای ئیدارەدانی ململانێ سیاسییەکان باڵاتر بوو، ئەمەشیان لەبەر فاکتەرێکی دیکەی گرنگ ئەویش ئەوەیە ئەم بابەتە ستراتیژیانە لەگەڵ لێشاوی گۆڕینی سیستمی سیاسی دونیادا هاوشان بە یەکتر، گۆرانکارییەکی یەکسانیان بەخۆیانەوە نەدی، بەمانایەکی دیکە گۆرانکاریە ریشەییەکان کە بونیادی سیاسی رابردووی هەڵتەکاند، لە هەندی دۆخدا نەبێت، بۆ نموونە، ئەڵمانیا، کە یەکگرتنەوەی هەردوو ئەڵمانیای رۆژهەڵات و رۆژئاوای بەخۆوە بینی، بەڵام لە جوگرافیاکانی دیکە بە ئاسانی یارمەتی پێداچوونەوەی ریشەیی بە یاساکان و رێساکان نەدا، هەر بۆیە، پێشبرکێیەکی مەرگئاسا لە نێوان ئەکتەری سیاسی و فەیلەسوفی سیاسی لە ئارادا بوو لە پێناوی ئەوەی کێ ئەوەی دیکە ئاراستە دەکات. 

بۆ یەکەم جار لە مێژوودا، لەو ماوەی کە لەسەرەوە دەستنیشانمان کرد، هاوکێشە سیاسییەکە لە ناواخندا توشی بومەلەرزە بوو بەوەی ئەکتەری سیاسی بەهۆی درز بوونی کۆڵەکەکانی سیستمی دیموکراسی و لاواز بوونی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکانەوە بە تەواوی پێشێلی عورفی سیاسی و میرات و مێژووی گەڵاڵەبووی فەلسەفەی سیاسی لە رۆژئاوادا کرد.

ئەوەی هانی داین ئەم چەند دێرەی سەرەوە بنووسین و کە بووە هەوێنی ئەم چەند وشەیە، خوێندنەوەی نووسینێکی نایابی ئەلەکسەندەر ستەب،Alexander Stubb، سەرۆکی فنلەندا بوو کە لە گۆڤاری کاروباری دەرەوە، Foreign Affairs، ی ئەمەریکی لە مانگی یەک و دووی ئەم ساڵ بڵاویکردۆتەوە و دەڵێت" کاریگەری ئەو گۆرانکاریە سیاسیانەی لەم چوار ساڵەی رابردوودا روویان داوە، زۆرترن لەوەی لە 30 ساڵی رابردوو روویانداوە"، نموونەکان زۆرن؛ روسیا بەردەوام لە مانگی دووی ساڵی 2022 وە بۆردمانی ئۆکارانیا دەکات، جەنگ لە ئەفەریقا زوو زوو لەم وڵات یان ئەو وڵات لە پێناوی سەرمایەدا بەرپا دەبێت و ناسەقامگیری سیاسی لە رۆژهەڵاتی ناوەراست هەمیشە درێژەی هەیە بە شێوەیەک کە جەنگ بۆتە رووخساری سەرەکی ژیان لەم جوگرافیایەدا و قەت چارەسەرێکی سیاسی دادپەروەرانە و یەکسان لە مافدا چاو بە دونیا هەڵناهێنێت. بەداخەوە، مەرگ چارەنووسی ئەوانەیە کە لە رۆژهەڵاتی ناوەراستدا هێشتا لە دایک نەبوون، نەوەکانی ئاییندە لەم جوگرافیا لەعنەتیەدا پرۆژەی مەرگن، مەرگ ناونیشانێکە و بەتەوێڵمانەوەیە، بنواڕە جەنگی هەشت ساڵەی عێراق و پرۆسەی جینۆسایدکردنی کورد و قوربانی جەنگە بەردەوامەکان لە جوگرافیا جیاوازەکانی رۆژهەڵاتی ناوەراست، ژمارەی قوربانی و کوژراوان تۆقێنەرن، ئەوە باسی پەلامارەکانی 11/9 ئەمەریکا و قەیرانی دارایی ساڵی 2008 و ململانێی جیۆپۆلۆتیکی نێوان ئەمریکا و وڵاتی چین مەکە.

سەرۆکی فنلەندا، هەروەها، باس لەوە دەکات کە ئەو سیستمە سیاسییەی لە پاش جەنگەکانی یەکەم و دووەمی جیهان کە بۆ دوو یا سێ دەیە بەردەوام بوون لە مێژە نەماوون، ئێستا، جیهان لەبەردەم دووڕیانی سیستمێکی سیاسی نوێدایە کە لە ماوەی پێنچ بۆ دە ساڵی دیکە بە تەواوی رووخسار و سیفەتەکانی دەردەکەون و لە ئێستاوە ئاماژەکانی وەک رۆژی رووناک دیارن، ئەوە پێشبرکێی سیاسەتە کۆنەکانی دەوڵەتە زلهێزەکانە کە هاتۆتەوە نێو مەیدانی سیاسی، ئەگینا وڵاتێکی وەک روسیا کە ئەندامی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتوەکانە و ئەرکی پاراستنی ئاسایشی نێودەوڵەتییە، چۆن بە راشکاوی پێشێلی ئاسایشی نێودەوڵەتیی دەکات، هەمان هەڵسەنگاندن بۆ ئەمەریکای ئێستا گونجاوە، ئەوە جەنگەکانی ڤیتنام و ئەفگانستان و عێراق و سوریا و لیبیا و شوێنەکانی دیکەیە کە بەتاڵی فەلسەفەی سیاسی میانڕەوی هاوچەرخ دەسەلمێنێت، ئەوە ئەکتەری سیاسییە کە نەوەک جێ بە فەیلەسوفە سیاسییە بە حیکمەتەکانی چۆڵ کردووە بەڵکو حساب بۆ دامودەزگا سیاسییە مێژوویەکان و یاسا نێودەوڵەتییەکان ناکەن و بە دەستی ئەنقەست هەرەسیان پێ دەهێنن، بۆ نموونە مامەڵەی ترەمپ لەگەڵ ناتۆ و یەکێتی ئەوروپی و پەلاماردانی فنلەندا و سوکایەتیکردن بە سەرۆک و دەوڵەتە ئەوروپییەکان، هەرگیز ئەم ئاستە بێ رێزگرتنە سیاسییە رووینەداوە، ئەم رەفتارانە رێخۆشکەرن بۆ جەنگێکی دیکە کە لە بری ئەوەی تەکنەلۆجیا بۆ خزمەتی پاراستنی گوندە جیهانیەکە بێت بۆ هەلاهەلاکردنی سەرزەمینە. 

لە ئێستادا دەوڵەتانی دونیا بۆ دوو سیستمی سیاسی جیاواز دابەش بوون، یەکەمیان دەچنە خانەی multilateralism کە ئەو دەوڵەتانە دەگرێتەوە کە هێشتا بڕوایان بە هاوکاری نێودەوڵەتی هەیە و پەیرەوی عورفی سیاسی نێوان دەوڵەتان هەیە، لە کاتێدا ئەوەی دووەم، کە بە multipolarity  ناسراوە لەسەر بنەمای بەرژوەندی جیۆپۆلتیک یەکدەگرن و بەرژوەندی ئابووری دروست دەکەن و گوێ بە عورف و رێسا و یاسا سیاسییە نێودەوڵەتییەکان نادەن و هەمیشە لە دۆخی پێشبرکێی سیاسیدان. ئەو کوتلانەی کە دیارن وڵاتی چین و ئاسیا خوارو لەبەرەیەکن، دەوڵەتە مام ناوەندییەکانی وەک تورکیا و سعودیە و بەرازیل و نێجیریا و ئەفەریکای باشوور لەبەرەیەکن کە بەرگەی بەرەی ئەمریکا و هاوپەیمانانی ناگرن و پەیوەندییەکی کورت مەودا و بەرژوەندی ئابووری لە نێوانیادا هەیە، هەرگیز جیهان وەک ئەمرۆ  بێ سەرکردەی سیاسی نەبووە.

نموونەیەکی راشکاو، هەفتەی رابردوو لە بریتانیا، هەڵبژاردنی "حکومەتە خۆجێ" کان ئەنجام درا، حکومەتی کرێکاران زیاتر لە ١٠٠ کورسی دۆراند و بەرەی ریفۆرم کە بەرەیەکی توندرەوەی راسترەوە و لە فاشیەت نزیک دەبێتەوە، یەکەم بوو، بە پاڵپشتی سەرمایە و پارەیەکی زۆر لە دەرەوەی بریتانیاوە. ئەم پارتە هۆکاری سەرەکی هاتنە دەرەوەی بریتانیا بوو لە یەکێتی ئەوروپا و گەمە بە کۆڵەکە سەرەکیەکانی دیموکراسیەت لە ناو جەرگەی دیوکراسیەتی ئەوروپادا دەکات. ئەم پارتە بۆ بەرژەوەندی چەند کەسێک کار دەکات و یاری بە هەست و سۆزی جەڵکی ئاسایی دەکات، نەوەک بریتانییەکان، بەڵکو گەمە بە عەقڵی ئینگلیزەکان دەکات. پارتی کرێکاران لەبەردەم قەیرانی سەرکردایەتی سیاسی خۆیدایە.

پوختەی قسە: پێداچوونەوەیەکی ریشەیی بە بونیادی دامەزراوە نێودەوڵەتەکانی وەک نەتەوە یەکگرتوەکان و یەکێتی ئەوروپی و ناتۆ و ئەوانی دیکە هەیە کە دادپەروەرانە ئەرکەکانیان دابەش بکەنەوە. پاراستنی نەتەوە بچووکەکان لە هاوپەیمانی زلهێزەکان گرنگە تاوەکو نەبنە ماسییەکی بچووک لەبەر ئەوەی بەرگەی تەماعی ئەوان نەگرن. دونیای سیاسی ئیستا لە لە دۆخی کۆتایی بیستەکان و سەرەتای ساڵانی سییەکانی سەدەی رابردوودا دەچێت کە بووە هۆکاری بەرپاکردنی جەنگی دووەم. جیهان لە پێشبرکێی سەرکردایەتی سیاسیدایە، کێ ئەو کارە دەکات لە پاش پاشەکشێی ئەمریکا لە ئیستادا. کێ سەرمایە و وزەی دونیا دادپەروەرانە و یەکسانانە رێکدەخاتەوە. ئەی ئێمە چی بکەین؟ بەداخەوە لەو دۆخە جیهانییە ناهەموارەدا تارمایی ئەزموونی یەمەن لە ئێمە نزیکە. یەمەن لە مێژوودا لە بەرگی ئایدیۆلۆجیادا شەڕی بەوەکالەتی دەوڵەتە زلهێزەکانی دەکرد بۆ کۆنترۆڵکردنی راڕەوەو ئاوییەکان، پرسیاری ئێمە دەبێت ئەوە بێت: ئێمە لێرە شەڕ لەسەر چی دەکەین؟ نەتەوەیەک لە ترۆپکی دادگای "عەجاج"دایە و دەخوازێت بیکاتە عیبرەتێکی مێژووی، بەڵام توانای سیاسیی نییە رێکەوتنی سیاسی لەسەر چەند پۆستێک بکات و لە بونیادی میرنشینە سیاسییەکانی مێژووی خۆی تێپەڕێت. کات هێشتا بەسەر نەچووە بۆ ئەوەی مێژوو و میراتی سیاسی و ناسنامەی قوربانی و کەینونەی سیاسی نەتەوەیەک لە جینۆسایدی گەرمیانییەکان و هەڵبجەییەکان و بارزانییەکان و مێژوویەک لە قوربانی و شەهیدبوون بەتاڵ نەبێتەوە. 

PM:10:18:12/05/2026

ئه‌م بابه‌ته 120 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

هەموو وتارەکان کاتێک لە وێستگە نیوز بڵاودەبێتەوە تەنها بیروبۆچونی خاوەنەکانێتی