یەکی ئایار لە مەحەکدا

ناکرێت یەکی ئایار وەک یادێکی فۆرمالیزم و تێپەڕ ببینین بەڵکو پێویستە وەک فەزایەکی ڕەخنەیی مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت ئەم یادە، لە جەوهەری خۆیدا مەحەکێکی ستراتیژییە بۆ هەڵسەنگاندنی دەسەڵاتی سیاسی و ئاستی هۆشیاری کۆمەڵگە بەو پێیەی ئەم هۆشیارییە تاقیکردنەوەی سەرەکییە بۆ چۆنێتی بەرجەستەکردنی بەهاکانی دادپەروەری لە بەرامبەر سروشتی دەسەڵاتدا لێرەدا، پرسی کرێکار لە چوارچێوەیەکی پیشەیی تەسکەوە دەگۆڕێت بۆ تاقیکردنەوەیەکی سەختی مرۆیی، کە تێیدا روئیای ڕاستەقینەی سیستمە سیاسییەکان و ئاستی پێگەیشتوویی کۆمەڵگە لە پاراستنی شکۆمەندی مرۆڤدا دەردەکەوێت، کە دەڵێین هۆشیاری شارستانی مەبەستمان لەوەیە ئەم یادە ئاوێنەیەکی ڕەخنەییە بۆ خودی کلتوری شارستانی کۆمەڵگەش چونکە ڕێزگرتن لە ماندووبوونی مرۆڤ و بەهاکانی کار تەنیا ئەرکی دەسەڵات نییە، بەڵکو تاقیکردنەوەیەکی سەختە بۆ ویژدانی گشتی و جۆری مامەڵەی کۆمەڵایەتی لەگەڵ ئەو چینەی، کە بزوێنەری ژیانن لەم ڕوانگەیەوە، یەکی ئایار وەک پێوەرێکی دووسەرە کار دەکات هەم هەقیقەتی ئیرادەو خواستی دەسەڵات لە فەراهەمکردنی ژیانێکی شایستە دەردەخات هەمیش ئاستی گەشەی هزری و نەریتی کۆمەڵگە لە مامەڵەکردن لەگەڵ چەمکی (کار) و (کرێکار)دا وێنا دەکات، بۆ بەرجەستەکردنی ئەم وێنا گشتگیرەش، پێویستە پرسەکە لە نێو دوو ئاراستەی بونیادیدا بخوێنینەوە:

ئاراستەی یەکەم : ئەم پرسە وەک مەحەکێک بۆ دیاریکردنی ئەرکی وەزیفیی دەسەڵات دەردەکەوێت  ئەمەش ئەو پارادایمە قووڵەیە، کە سیستمە دیموکراسخوازەکان لە پۆپۆلیستەکان جیادەکاتەوە، کە دەڵێین یەکی ئایار دەبێتە مەحەکی وەزیفەی سیاسی مەبەستمان ئەوەیە ئایا دەسەڵات تەنیا وەک بۆنەیەکی پرۆتۆکۆڵی و ڕۆژ ژمێری سەیری ئەم یادە دەکات یان وەک بەشێک لە ستراتیژییەتی گەشەپێدانی مرۆیی و چاکسازیی پێکهاتەیی؟ لێرەدا، لۆژیکی سیاسیی سیستمەکە لەگەڵ حەقیقەتی خۆیدا ڕووبەڕوو دەبێتەوە چونکە ڕێزگرتن لە مافی ڕەنجدەران تەنیا لە بەخشینی پشوویەکی فەرمیدا کورت نابێتەوە، بەڵکو لە داڕشتنی ئەو سیاقە یاسایی و سیاسییەدا بەرجەستە دەبێت و ئیعتیبار وەرەگرێت، کە گەرەنتی پاراستنی هاوسەنگی هێز دەکات لە نێوان خاوەنکار و کرێکاردا هەر لادانێک لەم هاوسەنگییە یان پەککەوتنی لۆژیکی دادپەروەری لە بەرژەوەندی سەرمایەدار یان خاوەن کارێک نیشانەیە بۆ قەیرانی مۆڕاڵی و سیاسی لە نێو جومگەکانی حوکمڕانیدا و لادانێکی ڕوونە لەو ئەرکە نیشتمانی و یاساییانەی، کە دەبێت مرۆڤ بکاتە سەنتەری گەشەپێدان.

ئاراستەی دووەم: هۆشیاریی گشتی و بەرپرسیارێتی بونیادی کۆمەڵگە دێتە پێشەوە بەو پێیەی  ئەم پرسە تەنیا کێبڕکێی نێوان دەسەڵات و یاسا نییە، بەڵکو گەورەترین تاقیکردنەوەی شارستانییەتی کۆمەڵگەشە لە ڕووی بەها و هۆشیارییەوە، شارستانییەت لێرەدا وەک پێوەرێک بۆ ویژدانی گشتی بەرجەستە دەبێت بەو مانایەی کۆمەڵگە وەک پێکهاتەیەکی زیندوو تا چەندە ئامادەیە ڕەنجی مرۆیی لە سەرووی ململانێ ماددییەکان و لۆژیکی بازاڕەوە دابنێت؟ ئەم بەرپرسیارێتییە کاتێک دەبێتە پێوەرێکی یەکلاکەرەوە، کە سیستمە سیاسییەکان لە ئاست ئەرکە یاسایی و مۆڕاڵییەکانیاندا تووشی هەرەسی وەزیفی دەبن چونکە ئەگەر کۆمەڵگە لەبەردەم پەککەوتنی سیستمدا بێباک بێت و ڕێگە بدات مافی هێزی کار لە پەراوێزی هۆشیارییەکەیدا ون بێت، ئەوا ڕووبەڕووی داخورانێکی شارستانی دەبێتەوەو تێیدا متمانەی کۆمەڵایەتی و ڕێزی مرۆیی درزیان تێدەکەوێت کەواتە، پێوەری پێشکەوتنی شارستانی هەر نەتەوەیەک تەنیا بە ئاستی خۆشگوزەرانییەکەی ناپێورێت، بەڵکو بەو هەستی بەرپرسیارێتییە گشتییەی دەپێورێت، کە تاکەکانی کۆمەڵگە بەرامبەر بە ڕەنجی مرۆیی و ئیستحقاقە مەعنەوییەکانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی نیشانی دەدەن چونکە حەزاڕەت لە ناوەڕۆکدا، پاراستنی مرۆڤە لە ئامراز بوون و چەسپاندنی هاوسەنگییە لە نێوان بەرژەوەندی و مۆڕاڵدا.

لە ئەنجامی یەکگرتنی ئەم دوو ڕەهەندەدا، جیاکاری نێوان هەژموونی سیاسی و پێگەیشتوویی کلتووری وەک پێویستییەکی فیکری گەڵاڵە دەبێت بە جۆرێک، کە ئێمە دەخاتە بەردەم هاوکێشەیەکی لۆژیکی ئەگەر دەسەڵاتی سیاسی لە ڕەهەندی یەکەمدا وەک بونیادنەری فۆرم بەرپرس بێت لە داڕشتنی یاسا و جێبەجێکردنی پڕۆژەو زامنکردنی ژینگەی کار ئەوا لە ڕەهەندی دووەمدا، هێزی کلتووری و نەریتی کۆمەڵگە وەک شەرعیەتی مرۆیی و  ژێرخانی هوشیاری دێتە پێش تا بنەماکانی ئەو سیستمە یاساییانە لەگەڵ شکۆی ئەو کرێکارەدا بەراورد بکات، کە بونیادنەری ڕاستەقینەی شارستانییەت و شوناسی بەرهەمهێنانە، خۆ ئەگەر ئەم هۆشیارییە کلتوورییە لە ئاستێکی باڵادا بێت دەسەڵات ناتوانێت لە پشت ڕێنمایی و نمایشە سیاسییەکانەوە بەرامبەر بە ئیستحقاقە یاسایی و مرۆییەکانی کرێکار بێ خەم بێت، بۆیە گومانی تێدا نیە کاتێک کلتووری کۆمەڵگە مانا و بەهایەکی باڵا بە بزوێنەرانی بونیادسازی دەبەخشێت دەسەڵاتیش ناچار دەبێت لە سنووری غەفڵەتی تەکنیکی بێتە دەرەوە و زامنی مافەکان بکات، چونکە ڕووکاری هیچ پڕۆژەیەکی گەورە ناتوانێت  ئەو کەلێنە یاسایی و مرۆییانە پەردەپۆش بکات، کە لە پرسی دادپەروەری لەبەرامبەر  کرێکاراندا دروست دەبن.

لە کۆتایدا، یەکی ئایار وەک چەمکێکی گشتگیر دەبێتە ئەو مەودا مەعریفییەی، کە تێیدا پەیوەندی نێوان ئەرک و ئیلتیزا‌ماتی سیاسی و شارستانییەتی کۆمەڵگە تاقی دەکرێتەوە، ڕاستە چینی سیاسی زادەی هەمان کلتور و ژینگەی کۆمەڵایەتییە بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە، کە نادادی دەسەڵات ڕەنگدانەوەی ویستی کۆمەڵگە بێت چونکە فەزای دەسەڵاتداری زۆرجار تەوژمێکی تایبەت بەو ئەقڵییەتانە دەبەخشێت، کە تەنیا لە ناو بازنەی بەرژەوەندی هێزدا دەخولێنەوە، لێرەدا، هۆشیاری کۆمەڵایەتی فەزای سیاسی لە بازنەی بەرژەوەندییە تەسکەکانەوە بەرەو لۆژیکی دادپەروەری ئاراستە دەکاتەوە و بڕیاری سیاسیش ناچار دەکات پابەندی ئەو بەها شارستانییانە بێت، کە مرۆڤ و مافەکانی لە سەرووی هەموو سازان و ململانێیەکی سیاسییەوە دادەنێن.

PM:02:48:01/05/2026

ئه‌م بابه‌ته 1584 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

هەموو وتارەکان کاتێک لە وێستگە نیوز بڵاودەبێتەوە تەنها بیروبۆچونی خاوەنەکانێتی