دۆخی سیاسی عێراق: زەنگێکی ترسناک

ئالەنگارییە سیاسییەکان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەگەڵ سەرەتای ساڵی نوێوە، گەورەتر بوون، ململانێ سیاسییەکان، تا دێن، لەسەر سەرچاوەکانی وزە زیاد دەکات. جیاوازییە سیاسییەکانی ناوچەکە تادێن ئاڵۆزتر دەبن و کار گەیشتۆتەوە ئەوەی کە متمانەی نێودەوڵەتی بەدەزگا نێودەوڵەتییەکان زۆر لاواز بێت، بەتایبەتی لە پاش ئاشکرابوونی سکاندەڵی جێفری ئیبستن و تێوەگلانی سیاسیەکان و پیاوانی دامەزراوە گرنگەکانی جیهان. بەر لەم سکاندڵە سیاسییە، جەنگەکانی رابردوو، وەک خۆیان بێ چارەسەر، بۆ ساڵی ئاییندە گوازرانەوە. هەر دەڵێی شەپۆلێکی دەریای سەخت و توندە هێرش دەکاتە سەر کەنارەکانی ئارامی.

دیمەنە سیاسیەکە تەڵخ و تەماوییە، هەندێ هیوای کاتی و دوور لە ئاسۆدا وەدەرکەوتن کە پشوویەک دەبەخشێت بۆ خۆئامادەکردن بۆ گەڕێکی دیکەی جەنگ. رێکەوتنە سیاسییەکان جگە لە مانۆڕی سیاسی هیچ نییە و هیچی لێ سەوز نابێت. ئەم ناوچەیە، رۆژهەڵاتی ناوەراست کە عێراق بەشێکی سەرەکی پێکدەهێنێت، نیشتمانی سەربازە وێڵ و ونەکان و سیاسییە فێڵباز و بێ توانا و بێ بەرپرسیاریەتی سیاسییە. ئەم ناوچەیە سەرگەردانی مێژووە، وانەبوایە، بۆ زیاتر لە سەدەیەکە جەنگ لە پاش جەنگ بەردەوامە. تەنیا وەڵام بۆ سەردەمە تاریکەکانی ئەم ناوچەیە نەبوونی متمانە و مەعریفەی سیاسی لای خەڵکانی وڵاتەکان لە لایەک و نەهێشتنی زلهێزەکانی رۆژئاوا بۆ ئەوەی ئەم وڵاتانە گەشەی سیاسی ئاسایی نەکەن.

تروسکایەک لە هیوا، نیگەرانییەکی مێژوویی رەواندەوە، ئەگەر بۆ ماوەیەکی کاتیش بێت. هیوای ئەوەی کە رۆژئاڤا لە کارەسات و جینۆساید و قەتلوعامێکی دیکەی وەک ئەرمەنییەکان دوور کەوتەوە، بەداخەوە، ئەو ئەگەرە هەر لە ئارادایە کە دەبێت بە دایالۆگێکی سیاسی بەردەوامی نەفەس درێژ ئیدارە بدرێت و هەمیشە ئامادەی بەرگریکردن لە خودبین.

خۆشبەختانە، قەیرانە سیاسییەکە یارمەتی سەرهەڵدانی توێژێکی دیکەی لە سیاسەتمەداری کورد لە ناوچەکەدا کرد و چەمکی سیاسی دروستی وروژاند و هێنایەوە گۆڕێ بۆ دارشتنەوەی ناسنامەی رەسەنی نەتەوەیەک. هەوڵە فیکرییەکان پەرشوبڵاوان، حکومەت دەتوانێت سپۆنسەری دەزگا رەسەنەکانی بیکردنەوە بکات بۆ هەڵچنینی بنەمای دەستووری بۆ ئەو ناسنامەیە.

بەر لەو رووداوانە، بەداخەوە، دۆخی سیاسی عێراق بە گشتی و هەرێمی کوردستان بەتایبەتی بە تونێڵێکی تاریکدا گوزەر دەکات، کە ئەگەر بەم جۆرەی کە هەیە بمێنێتەوە واتە بە بێ پێکهێنانی حکومەت، و بەبێ چالاک کردنی پەرلەمان، و بەبێ هەڵبژاردنی سەرۆک وەزیران، و بەبێ هەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار، کە هەموو ئەمانە ئاماژەن بۆ لاواز بوونی پرۆسەی سیاسی و نەبوونی متمانەی سیاسی نێو ئەکتەرە سیاسییەکان خۆیان. درزی نێوان پارتە سیاسییەکان و دزری نێو پارتی سیاسی روونە بۆ هەموو لایەک و پێویستی بە هەنگاوی خێرایە بۆ سارێژکردنی برینەکان.

زلهێزەکانی دونیا بەردەوام چاودێری ئادای ئەکتەرە سیاسییەکان دەکەن و بەرژوەندییە ستراتیژییەکانی خۆیان بەو ئادایە دەپێون. هەر ساتێک هەستیان کرد بەرژوەندییە نێودەوڵەتییەکان وەک سەرچاوەکانی وزە لە مەترسیدایە هەنگاوی ریشەشکێن دەهاوێن، وەک ئەوەی لە کاراکاس روویداو، وەک ئەوەی لە ئۆکرانیا روودەدات، پێشتر وەک ئەوەی لەگەڵ تاڵبان روویدا. پاراستنی نەوت و گاز و سەرچاوەکانی دیکە لە لایەن زلهێزەکانەوە لە هەموو فەلسەفەیەکی حکومڕانی و سیاسی و عورف و بنەمای پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لە پێشترە. سەدامیش کە فەرمانی بە سوپاکەی کرد بچێتە کوێتەوە هەمان تەماعی سیاسی و قەیرانی دارایی کوشندەی پاش جەنگ ناچاری کرد ئەو تاوانە سیاسییە بکات، بەڵام بۆ ئەو نەلوا!

تەمەڵی ئادای سیاسی ناوخۆ یان لۆکەڵ، ئینجا نەزانینی سیاسی بێت یاخود تەماعی سیاسی بێت، رۆژئاوا ناچار دەکات چاوێک بە نەخشەی سیاسی عێراقدا بخشێنێتەوە، وەک ئەوەی لە سوریا روویدا، رەنگە بڵێن سوریا جیاوازە، راستە، بەڵام ئەکتەرە سیاسییە سەرەکییەکە هەر رۆژئاوا خۆیەتی و بەدوای فۆرمێکی سیاسی جیاوازدا دەگەرێن، بەداوای ئەلتەرناتیڤی سیاسیدا دەگەرێن ئەگەر لە نێو سوپادا یان لە نێو ئیسلامی سیاسیدا بێت.

ئەگەرێکی نزیکە کە فۆرمی مەرکەزیەتی دەستەڵات بگەڕێتەوە و کۆپییەکی دیکە لە شەرع بۆ عێراق بدۆزنەوە یاخود بگەرێنەوە سەر نەخشە سیاسییەکانی جارانی ئینگلیز. با لەیادمان بێت ئەم ساتە، سەردەمێکی زێرێنی دیکەی پەیوەندیی ئیسلامی سیاسیی و رۆژئاوایە لە پاش هاوپەیمانییان لەگەڵ عەرەبی ئەفغان سەردەمی شەری سارد و ئیخوانەکان لە بەهاری عەرەبی.

ئەگەر پارتە سیاسییەکانی عێراق ببنە هۆکاری روودانی بۆشایی سیاسی ئەوا بێگومان کارەکتەری سیاسی نوێ سەرهەڵدەدەن بۆ ئیدارەدانی سەرچاوەکانی وزە لە عێراقدا، رۆژئاوا بەرگەی ململانیێ سیاسی لۆکەڵ و شەخسی بێ مانای سیاسییە عێراقییەکان ناکات. ئەمەش لەبەر یەک هۆی ستراتیژی گرنگ: عێراق یەکێکە لە سەرچاوە سەرەکیەکانی وزە بۆ هەموو دونیا و نابێت بەهیچ جۆرێک دوچاری پەشێوی سیاسی بێت، رۆژئاوا نایەڵێت ئابووری بازارەکانی دونیا ناسەقامگیر بێت.

لە ئێستادا، سەرباری ئەو گرفتانەی سەرەوە، عێراق کە رۆژانە ٣.٥ ملیۆن بەرمیل بەرهەم دەهێنێت بە نەوتی کوردستانیشەوە، داهاتی مانگانەی ٨ ترلیۆنە دۆلارە، و ٦ ترلیۆنی دەچێت بۆ مووچە، واتە وڵاتێکە لەسەر رەیعی تەواوی نەوت دەژێت، نەوت ٩٠٪ داهاتی نیشتمانی پێک دەهێنێت. دۆخی دارایی عێراق لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٦ لە دۆخێکی خراپدایە، عەجزی "کورتهێنان" وڵاتەکە تاوەکو مانگی ١٠ ساڵی ٢٠٢٥، ٢٤.٦ ترلیۆن دینار بووە.

قەرزی عێراق لە بەرزبوونەوەی بەردەوامدایە کە نزیکەی ٨١ ملیار دۆلار و بەنیازە قەرزی زیاتر وەرگرێت بۆ پڕکردنەوەی کورتهێنان. شارەزا دارایی و ئابوورییەکان لەو بڕوایەدان لە ئاییندەیەکی نزیکدا عێراق رووبەرووی گرفت و ئالەنگاری گەورە دەبێتەوە، لە یەک کاتدا، دووچاری چەند قەیرانێکی ئابووری جیاوا دەبێتەوە و لە توانایدا نابێت هەموویان پێکەوە چارەسەر بکات.

سەرباری ئەوەش، بەشێوەیەکی گشتی بێکاری خەسڵەتی دیاری دیمەنی ئابورییە و پرۆژەی ئابووری هەمە چەشنە بوونی نییە، بە کوردی و بە پوختی: ئەگەر عێراق بەم جۆرە، واتە بە ئیفلیجی سیاسی و دامەزراوەیی و شکستی دارایی و ئابووری هەنگاو بنێت، لە چەند ساڵی داهاتوودا دووچاری هەرەسی دارایی و قەیرانی ئابووری و ململانێی سیاسی ئالۆزتر و کوشندەتر دەبێتەوە، بەتایبەتی ئەگەر خواست وەک جاران لەسەر نەوت نەبێت. ئەوە باسی سێکتەری بانق هەر مەکە کە هاوڵاتی متمانەی پێناکات، لە دەرەوەی سیستمی بانگ پارەیەکی زۆر بوونی هەیە و ئاڵوگۆڕی پێوەدەکرێت.

ریفۆرمکردنی سیستمی بانق و دیجیتالکردنی لە پێویستییە هەر سەرەکی و هەنوکییەکانە. لە ئێستاوە، ئاماژە ترسناکەکان بەدەرکەوتوون. دەرئەنجام، خوانەکردە، بۆشایی سیاسی و پەشێوی کۆمەڵایەتی و دەستێوەردانی نێودەوڵەتی لێدەکەوێتەوە، باوەڕناکەم کەس بەوە دڵخۆش بێت وڵاتکە بچێتەوە دۆخی ٢٠٠٣.

ئالەنگارییەکی دیکەی ستراتیژی کە عێراق رووبەرووی بۆتەوە، و بە بێ چارەسەر ماوەتەوە، حەشدی شەعبییە، کە لە نزیکەی ٤٠ بۆ ٧٠ گرۆپ پێکهاتوون، هێزەکانی بەدر و عەسایب و کەتیبەی حزبوڵا لە هەرە سەرەکیەکانە، بلۆکی دووەم میلیشیای سەر بە "سیستانی"ن، و بلکۆی سێهەم سەدرییەکانن. ساڵی ٢٠١٦ حەشد پێگەی یاساییان پێدرا کە یەکسانە بە پێگەی یاسایی سوپای عێراق.

لە پاش شکستپێهێنان بە داعش، هەژموونی حەشد زیادی کردووە، لە رووی سیاسی و ئابووری بەهێزن و بلۆکی خۆیان لە پەرلەمان هەیە و لە نێو دامەزراوەکانی حکومەتیشدا پەرش و بڵاون. حەشدی شەعبی دامەزراوەیەکی نوێیان بە ناوی "کۆمپانیای گشتی موهەندس" دامەزراندەوە کە هاوشێوەی کۆمپانیای "خاتم ئەنبیای" حەرەسی شۆرشگێری ئێرانە کە کار لەسەر بیناکردن وموقاوەلات و گرێبەست و پرۆژەی ئابووری دەکات، وەک سەرەتا بۆ دامەزراندی کۆمپانیاکە، ٦٩ ملیۆن دۆلاریان لە حکومەتی عێراق وەرگرتووە. حەشد لە ناوچەکانی رۆژئاوا و باکووری عێراق هەژموونیان هەیە و دەست دەخەنە نێو کاروباری پارێزگاکان.

پوختەی قسە: ئەم پەرتەوازییە سیاسییە لە عێراق لە لایەن رۆژئاواوە بە لامەرکەزیەت و فیدرالیەت ناژمێردرێت، بەتایبەتی لە لایەن ئیدارەی ئێستای ترەمپەوە، هەر بۆیە دەنگی رۆژئاوا لە پاش سوریا بۆ مەرکەزیەتی دەوڵەت بەرز بۆوە، بۆ کۆکردنەوەی ئەو پەرتەوازەییە سیاسییە لۆکەڵەیە، رۆژئاوا بەدوای وەکیلێکی سیاسی روون و ئاشکرا دەگەڕێت تاوەکو فەرمانەکانی خۆی پێ جێبەجێ بکات. بەمەزەندەی سیاسی بەندە ، لاوازکردن یاخود لێدانی ئێران، سەرباری ئەوەی ئامانجی کۆتایی هێنانە بە پرۆژەی ئەتۆمی ئێران، لە هەمان کاتدا، بۆ فۆرمکردنەوەی سیاسی عێراقە. رەنگە گەران بەدوای ئەو وەکیلە سیاسییە لە نێو حەشدی شەعبیدا بێت. کەسێک کە لەرووی سیاسی و سەربازەییەوە بە هێز بێت و ئەوە رۆڵە ببینێت کە شەرع لە سوریا دەیبینێت. بەمەش فەسڵ و فیلمێکی دیکەی ئەمەریکی لە عێراق دەست پێدەکات.

بۆ هەرێمی کوردستان، گرنگە بەرژوەندییە سیاسییەکانی فراوان بکات و باشتر سوود لە سەرچاوەکانی ببینێت و ململانێی سیاسی منداڵانە کەم بکاتەوە و سەرقاڵی رێکخستنەوەی هەردوو زۆنەکە بێت و هێزێکی نیشتمانی پتەو بینا بکات، لەبەرئەوەی رەشەبا و رەهێڵەکانی ئاییندە رەحم بەکەس ناکات.

PM:07:09:21/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 388 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

هەموو وتارەکان کاتێک لە وێستگە نیوز بڵاودەبێتەوە تەنها بیروبۆچونی خاوەنەکانێتی