سەروەری و یەک پارچەیی یان درێژەدان بە داگیرکاری

کورد وەک گەلێکی دێرین خاوەن شارستانیەتێکی دزراو لە ساڵی ١٥١٤ەوە دابەشکراوە بەسەر ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و سەفەوی، لە ئێستاشدا بۆ ماوەی سەدەیەکە بەسەر چوار دەوڵەتی دروستکراوی دوای ڕێککەوتنە کۆلۆنیالیستییەکانی سایکس پیکۆ (١٩١٦) و لۆزان (١٩٢٣) بەسەر (عێراق، ئێران، تورکیا و سووریا)دا بەشکراون ئەم وڵاتانە لە بنەڕەتدا لەسەر ئینکاری بوونی نەتەوەی کورد بنیات نراون.

لەو کاتەوە ئەم دەوڵەتانە ناسنامەکانیان لەسەر ناسیۆنالیزمی ناوەند گەرایی بنیات ناوە، باڵادەستی یەک ناسنامەی نەتەوەیی توندڕەو و بەرەو پێش دەبەن و لە هەمان کاتدا مافە کولتووری و سیاسییەکانی کورد و ئەوانی دیکەیان ڕەتکردووەتەوە، سەدەیەک دوای لۆزان، پرسی کورد بە چارەسەرنەکراوی ماوەتەوە. جیهان گۆڕا، بەڵام عەقڵی سیاسی ئەم چوار دەوڵەتە نەگۆڕاوە. سلۆگانی سەروەری و یەک پارچەی خاک و نەتەوە تا ئەمڕۆ بەرنامە و ستراتیژیانە کە چی لە بنەڕەتدا چارەسەر نییە و ناتوانێت ڕێگا لە دابەشبوون و توندوتیژی بگرێت. چارەسەری پرسی کورد و کۆتایی هێنان بە خاڵی لاوازی خۆتان لە دانپێدانانێکی نوێی هاوچەرخ و ناوچەیی و نێودەوڵەتییەوە بێت بە داننان بە مافی چارەی خۆنوسین لەناو هەر سێ دەوڵەتی داگیرکەر، تەنیا بەوەش سەقامگیری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەدی دێت، بەبێ دادپەروەری، بەبێ دیموکراسی، بەبێ مافی چارەی خۆنوسین مەحاڵە ئاشتی لەو چوار دەوڵەتە و ڕۆژ هەڵاتی ناوەڕاست بەدی بێت، کلیلی ئاشتی و هاوسەنگی لە ڕۆژ هەڵاتی ناوەڕاست تەنیا کوردە و بێ کورد مەحاڵە. هەموو جیهان دەزانێت گەلی کورد گەلێکی شەرخواز و شەڕانی نییە، بەڵکوو گەلێکی ئاشتی خواز و لێبوردە و و میانڕەوە، گەلێکە غەدری مێژوو فێری بەرگری کردووە، کولتوور و شارستانیەتی کورد لە شەڕەوە نەهاتووە، بەڵکوو لە دۆزینەوەی نوسین و ماڵی کردنی ئاژەڵ، و چاندنی گەنم ودۆزینەوە ودروستکردنی دراو شاهیدی هاتووە. بەڵام هەر چوار دەوڵەتی داگیر کەر بە دڕندانەترین شێواز وەڵامی خەباتی ڕەوای کوردیان داوەتەوە، هەموو ئەو خەبات و بەرخودانانە بە جینۆساید و چەکی نا پاڵم و ڕەشبگیرو قڕکردن و لە سێدارەدان و کیمیاباران و ئەنفال و ڕاگوازتن و تەعریب و تەتریک و بە فارس کردن و تا دوا فەرمانی لەناو بردنی کوردان لەسەر دەستی ڕەشی داعش دوژمن کاری بەردەوامی هەیە، شان بەشانی ئەو ستەم و قڕکردنە خەباتی گەلی کوردیش بەردەوامی هەیە، لە هەر یەک لە پارچەکانی کوردستان شێواز خەبات و بەرخودانی جیا گرتۆتە بەر، لە شێوازی لەخەباتی چەکدارییەوە بگرە بۆ خەباتی ئاشتیان و دیموکراسییانە کە تەبا و کۆک بێت لەگەڵ ڕۆحی سەردەم، بەڵام لە بەرامبەردا هەر یەک لەو دەوڵەتانە بە دەنگی بەرز باسی سەروەری و شانازی نەتەوەیی و یەک پارچەی خاکی نیشتمانیان دەکەن، لەگەڵ ئەوەشدا ڕەتیان کردووەتەوە کورد وەک نەتەوەیەکی ڕەسەن و خانە خۆ و شایستەی مافی چارەی خۆنووسین بناسن.
جێگای سەرسووڕمانە، لە کاتێکدا بانگەشەی بەرگریکردن لە سەروەری و یەکپارچەیی بەناو خاکی خۆیان دەکەن، هیچ کام لەم دەوڵەتانە دان بەوەدا نانێن کە ئەو خاکە خاکی کوردانە کە حوکمڕانی دەکەن، هەرگیز لە سەرەتاوە هی ئەوان نەبووە. کوردستان بۆ ئەوان دیاری نەبوو، هەروەها تاپۆی ڕەشیش بەناویانەوە نەبوو، بەڵکوو بەبێ ڕەزامەندی خەڵکەکەی دابەشکرا و داگیرکراو خراوەتە ناو زیندانی سنووری دروستکراو سەپێنراو، کە هیچ کاتێک ڕەوایەتی نەبووە.

لە نوێترین نەبەرد و بەرخودانیش بۆ مرۆڤایەتی لە شەڕی تێکشکاندنی داعش ڕاستی باس و خواسی کوردان زیاتر لە جاران هاتەوە سەر مێزی وڵاتانی جیهان، کارەساتی شەنگاڵ و بەرخودانی پێشمەرگە لە باشوور و ڕۆژ هەڵات، گەریلا لە باکوور و شەڕڤانان لە ڕۆژ ئاوا و خەباتی ژن ژیان ئازادی لە ڕۆژهەڵات بوونە هەوێن و ئاوێنەی جوانی گەلی کوردی کۆڵنەدەرە و خاون ماف و ماف زەوتکراو، بە ورە و متمانە بە خۆبوونەوە بۆ جیهانی مرۆڤایەتییان سەلماند کورد هێزێکی چارەنووسساز بووە لە ڕوو بە ڕوو بوونەوەی ستەمکاری و توندڕەوی، ئەوە ئێمەی کورد بووین لە یەکەم کەسەکان بەرامبەر داعش وەستاینەوە، نەک تەنیا بۆ بەرگریکردن لە خاکی کوردستان، بەڵکوو بۆ بەرگریکردن لە خودی مرۆڤایەتی، لە کاتێکدا جیهان تەماشاکەر بوون و کورد بەرگری لە مرۆڤایەتی دەکرد، هیچ گومانی تێدا نییە کورد قوربانی مێژوو پلان گێڕی و تەماع کاری زلهێزەکانە بەتایبەتی دەوڵەتی تورکیا، مێژووی ١٠٠ ساڵەی دەوڵەتی تورکیای زیندانەکانی و زیندانی کردنی ئاپۆ و دەمیرتاش و هەڤاڵانیان شایەتی ئەو ڕاستییەن، ئەوانەی ئەمڕۆش بەناوی یەک پارچەی وڵات و سەروەری قسە دەکەن مێژووی داگیرکەری خۆیانی پێ دەشارنەوە، چونکە داواکاری کورد داواکاری مافە نەک شەڕ، ئەم داواکاریەش مانای ژیانە بۆ کورد کە کۆکە لەگەڵ سیاسەتی جیهانی و جاڕنامەی مافی مرۆڤ، لە سەدەی بیست و یەکدا، مانای سەروەری و یەک پارچەی وڵات و مافی نەتەوەکان بە گەورەترین گۆڕانکارییەکانی مێژوویدا تێپەڕیوە و بووەتە جێگای پرسیار و هەڵوێستە و پێداچوونەوە، هێشتا کوردستان و گەلی کورد لە نێو داگیرکارییە فکری و سیاسییەکانی سێ وڵاتە داگیرکەر (سووریا، ئێران و تورکیا) ماونەتەوە.

ئەو وڵاتانە بە ناوی سەروەری و پاراستنی نیشتمان، بە هەستی داگیرکرانە و ناڕەوا خاکی کوردستانیان پچڕاندووە، و هەر یەک بە شێوەیەکی جیاواز، مافی نەتەوەیی و سیاسەتی خۆبەڕێوەبردنی گەلی کوردیان بە مەترسییەکی گەورە و مەترسی بۆسەر ئاسایشی نیشتمانیان نیشاندا و، سەروەری لە ڕوئیاو تێڕوانینی ئەوان داگیرکردن و هێشتنەوەی کوردە بە دیلی و ژێردەستەیی، ئەگەر بپرسین لە ڕووی فەلسەفەی سیاسی سەروەری چییە؟ سەروەری و سیادە ئەو کاتە دروست دەبێت کە دەوڵەت ڕەوایەتی و ڕەزامەندی لە بنەمای دەستووری و یاسایی و دەنگدانی گشتی و نیشتمانی و مافە نەتەوەییەکانەوە سەرچاوەی بگرێت. بەڵام لە سووریا، تورکیا و ئێران، سەروەری بەشێوەی داگیرکردن و سەرکۆتکاری ئەنجام دەدرێت.

لە بنەڕەتدا، ئەو وڵاتانە سیادەی خۆیان بە تێکدانی سیادەی نەتەوەی کورد بنیات ناوە. سەروەری ئەو وڵاتانە لە بنەڕەتەوە لە دژایەتی و ترسەوە سەرچاوەی گرتووە، نەک لە ڕەوایەتی و ماف و ڕەزامەندی.
ئەوەی بە ناوی پاراستن و سەروەری و یەک پارچەی نیشتمان پڕوپاگەندەی بۆ دەکەن، لە ڕاستیدا هەوڵێکی ناتەواوە بۆ پەیوەست کردنی نەتەوە جیاوازەکان بە زۆری زۆرداری سیاسەتی نکۆڵی کردن، ئەمەیە کە سیادەو سەروەری ئەو وڵاتانەی گۆڕیەوە بۆ سیادەی و سەروەری داگیرکارانە.

بۆیە ئەرکی کورد لەم قۆناخەدا پێویستە بگەڕێنەوە بۆ حیکمەتەکەی ئەحمەدی خانی، چەکی کوردان لەم ڕۆژگارەدا یەکڕیزی ویەکبوونە، بەهێز کردنی زمان و فەرهەنگ کولتوور و هۆشیارییە، دەبێت چەکی بەهێزمان بیروباوەڕ و کوردایەتی بێت، دەبێت چەکی بەهێزمان یاسا و ماف و دبلۆماسی بێت، دەبێت بزانین ماف بە تووڕەیی و هەڵەشەیی ناسەنرێت و وەرناگیرێت بەڵکوو بە بیر و پلان و یەکریزی وەردەگێرێت، ئێمە داوای مامەڵەیەکی یاسایی، دیپلۆماسی و درێژخایەن دەکەین. کێشەکە کێشەی مافە، خاکە. ئەگەر دان بەمافی چارەی خۆنوسین بنێن ماف قبووڵ بکرێت، ئاشتی دەتوانێت ببێتە بنەما. ئەگەر بەردەوامبن لە نکۆڵی کردن و پەراوێز خستن، بە دڵنیایەوە بەرخودان بەردەوامی دەبێت و ئارامیش نابێتە مێوانی ئەوان. پەیامی گەلی کورد بۆ دۆست و نەیار و دوژمنانی لە بەر ڕۆشنایی شەڕی داعش و رۆژ ئاوای نیشتمان ، هەڵوێستی دەوڵەتی تورکیا لەبەرامبەر باکوور و ڕۆژئاوا بەتایبەت لە گەرەکی شێخ مەقسود، بە بیری جیهانی دێنینەوە، ئێمە شەرخواز نین، ئێمە داگیر کار نین، ئەوە ئێوەن داگیرکەر، ڕێگای ئاشتی هەڵدەبژێرین بۆبەدهێنانی مافی چارەخۆنوسین بۆ سەربەخۆی یان کۆنفیدراڵی یان فیدراڵی کە لەسەر بنەمای دیموکراسی و یەکسانی و دامەزراوە کە گەرەنتی خۆبەڕێوەبەریی گەلەکەمان مسۆگەر بکات، لە هەمان کاتدا ئەم ماف و داواکارییە بۆ پێکەوە ژیانە لەگەڵ گەلانی دراوسێ.

ئازادی کورد و دەوڵەتی کوردی مەترسی نییە بۆ سەر ناوچەکە و نەتەوەکانتان، بەڵکوو هیوایە بۆ ژیان و ئاشتی هاوسەنگی لە ناوچەکە، بۆیە دەبێت دەوڵەتی (سووریا و ئێران و تورکیا) واز لە سیاسەتی سرینەوەو نکۆڵی کردن بهێنن، لە عێراقیش دا، فیدراڵیزم بە شێوەیەکی شەرمنانە و ناتەواو جێبەجێ دەکرێت، بەهۆی ئەوەی دەوڵەتی عێراقیش وازی لە سیاسەتی دەستی دەستی و خۆشاردنەوە نەهێناوە بۆ جێبەجێنەکردنی دەستوور، هەروەها بەردەوامە لە بڕینی ماف و قووتی خەڵک و ئاماژەکان پیشانی دەدەن پەشیمان بوونەتەوە لە شەراکەت و هاوبەشی لە بەڕێوەبردنی دەوڵەت، ئەگەر لەم خولەی ئەنجوومەنی نوێنەران نیت پاکی و بە دەنگەوە هاتن نەبێت بۆ جێبەجێکردنی دەستوور دەبێت کورد وەڵامی هەبێت.

دەرەنجام، ئەگەر دەوڵەتە داگیرکەرەکان سوورین لەسەر سلۆگانی سەروەری و یەک پارچەیی بەناو خاکی خۆیان، بەبێ داننان بە مافی چارەی خۆنوسینی گەلی کورد، دەبێت گەلی کورد وەڵام و پلانی جددی و ستراتیژی هەبێت و لەناو بازنەی بەتاڵ و درووشمی و برایەتی درۆزنانە بەخەبەر بێتەوە، وەڵامی نوێی پێ بێت بۆ ئەم بارودۆخە. چونکە وڵاتە داگیرکەرەکان واز لە سیاسەت و ئامانجی سەروەری و یەک پارچەی بە ناو خاکی خۆیان ناهێنن، بۆ درێژەدان بە داگیرکاری و شاردنەوەی تاوانەکانیان، دەبێت گەلی ئێمە هەڵوەستەیەک بکات، بەرامبەر ئەو سیاسەت و ستراتیژەی ئەوان، نابێت ئیتر بەردەوام بمان خاپێنن، نابێت جەنگاوەری ئازابین بۆ بەرنامەی دەوڵەتانی خاوەن بەرژەوەندی، دەبێت ئیتر جەنگاوەری ئازبین تەنها بۆ دروستکردنی وڵاتی کوردان، هەموو دەرگایەک بەکراوەیی بەجێ بهێڵین و لەهەموو دەرگایەک بدەین، ئەزموونی باشوور و ڕۆژ ئاوا زۆر نهێنیان ئاشکرا کرد، گەمارۆدانی گەرکی شێخ مەقسوود و تەواوی ڕۆژ ئاوای کوردستان بەڵگەی نکۆڵی لێنەکراون.

PM:03:39:18/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 388 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

هەموو وتارەکان کاتێک لە وێستگە نیوز بڵاودەبێتەوە تەنها بیروبۆچونی خاوەنەکانێتی