پلانی نوێ لە ناو نەریتە کۆنەکاندا!
بەهار مونزیر
جوڵانەوەکانی ژنان لە هەرێمی کوردستان و عێراقدا پێویستیان بە بیرکردنەوەیەکی
قووڵ هەیە. سەرەڕای هەوڵە بەردەوامەکان و دەستکەوتنە سنووردارەکان، ژنان هێشتا ڕووبەڕووی
بەربەستێکی توند دەبنەوە کە ڕێگری لە بەشداری تەواو و یەکسانی ڕاستەقینە دەکەن. ئەمڕۆ،
پرسیاری گرنگ ئەوەیە: ئایا پێویستمان بە پلانێکی نوێ هەیە؟
لەم ساڵانەی دواییدا، زۆر گۆڕانکاری لەسەر پرسی مافەکانی ژنان هاتووە.
لە لایەکەوە، بەشداری ژنان لە بوارە جیاجیاکان زیاد بووە - لە بازاڕی کاردا، لە
زانکۆ تا ڕێکخراوە و دامەزراوە حکومی و تایبەتەکاندا. لە لایەکی دیکەوە، توندوتیژی
دژ بە ژنان بەردەوامە، کوشتنی ناموسی هێشتا لە ئاستێکی باڵادایە، و داواکارییەکانی
ژنان زۆرجار لە کاتی قەیراندا بەرجەستە دەبنەوە، بەڵام لە کاتی بڕیارداندا پشتگوێ
دەخرێن!.
ڕاستییەکی تاڵ ئەوەیە کە ژنان لە کاتی خۆپیشاندانەکان و قەیرانە سیاسییەکاندا
لە پێشەوەن، بەڵام نوێنەرایەتیکردنی ناوخۆیی و دەرەکییان کەمە. دانوستانەکان و
کورسییە بڕیاردەرەکان دابەش دەکرێن، ژنان دواین کەسانی لیستەکەن. ئەم دووبارەبوونەوەیە
پرسیارێکی گرنگ دەخاتەڕوو: بۆچی سەرەڕای ئەو هەموو خەباتە، گۆڕانکاریی بنەڕەتی ڕوونادات؟
بەربەستەکانی بەردەم ژنان تەنها یاسایی نین، بەڵکو قووڵتر و پتەوترن.
ئەم بەربەستانە لە کۆمەڵگادا ڕەگیان داکوتاوە و لە ژیانی ڕۆژانەدا خۆیان دەردەخە زۆرێک
لە نەریتە کۆمەڵایەتییەکان ڕۆڵی ژنان بە ماڵەوە و منداڵبەخێوکردن سنووردار دەکەن.
هەر بیرکردنەوەیەک لەمە وەک هێرش لەسەر "بنەماکانی کۆمەڵگا" دەبینرێت.
ژنانی گوند و شارۆچکەکان زیاتر ئەم فشارە هەست پێدەکەن و دوورن لە چالاکی و ڕێکخراوبوون..
ئامارەکان ئاشکرایە کە زیاتر لە نیوەی ژنان بە شێوەیەک تووشی توندوتیژی
ناوماڵ دەبن لە لایەن کەسە نزیکەکانیانەوە، بەڵام زۆربەیان بێدەنگی هەڵدەبژێرن لە
ترسی هەڕەشە، دوورخستنەوەی کۆمەڵایەتی، یان نەبوونی چارەسەری گونجاو. یاساکان لەسەر
کاغەز هەن، بەڵام جێبەجێکردنیان لاوازە و هۆشیاری کۆمەڵایەتی کەمە.
ژنان زۆرجار دەستیان ناگات بە کاری گونجاو و ئابووری سەربەخۆ، کەمتر
لە پیشە بەرزەکان نوێنەرایەتی دەکرێن، ڕێگریان زیاترە بۆ دەستکەوتنی قەرز یان سەرمایە.
سەربەخۆیی ئابووری بناغەی ئازادییە، بەڵام زۆربەی ژنان لەم بناغەیە بێبەشن، لەگەڵ
ئەوەی ئەمە پرسێکی بنچینەیە لە کۆمەڵگای سەرمایەدایدا کەمینەیەك خاوەن سەرمایەن
زۆرینە هیزێکی زۆر بە پارەیەکی کەم دەفرۆشن، بەڵام ژنان لەم سیستەمدا دوو ئەوندەی
پیاوان ستەمیان لێدەکریت بەهۆکاری ژن بوونەوە کرێ کەم، فشاری کاری ناوماڵ ، لە سیستمی سەرمایەداریدا بە شێوەیەکی بەرچاو
لە وڵاتانی پێشکەوتووشدا، پیاوانی سەرمایەدار ژنانی کرێکار و فەرمانبەر دەچەوشێننەوە
بە هێزێکی زۆر و داهاتێکی کەم. سەرەڕای هەموو ئەو فشارە زۆرانەی تر لە بەخێوکردنی
منداڵ و کاری ناوماڵ، بەو هۆکارانە زۆرێک لە دایکان ناچار دەبن بە نیوەکار
دابمەزرێن بەهۆی بەرپرسیاریەتی خێزان، زۆڕێک لە رێکخراوەکانی ژنان لەسەر ئەم پرسە
کاردەکەن لە وڵاتانی پێشکەوتوودا، خواستی بەردەوامی بزوتنەوەی ژنانە، کە ڕێگری
کاری ناوماڵ ژن ناچاری نیوە کار دەبێت بەهەمان ئەزموون و هەمان بەڵگەنامەی خوێندن،
بەڵام بە موچەیەکی کەمتر.
ژنانی پێشەنگ، بەتایبەتی ئەوانەی کە بە شێوەیەکی ئاشکرا لەسەر مافەکان
کاردەکەن و دەنگ هەڵدەبڕن، تووشی ڕەخنەی توند و هەڕەشە دەبنەوە. ئەم فشارە نەک تەنها
لە لایەن پیاوانەوە، بەڵکو هەندێکجار لە لایەن ژنانیشەوەیە دەکرێت کە خۆیان قوربانیی
ئەو سیستمەن.
زۆرجار گوێمان لەوە دەبێت کە ژنان چاویان بە یەکدی هەڵنایەت، بەڵام
پرسە بنەڕەتییەکە ئەوەیە کە خۆیان قوربانین. ئەویش سیستمی پاتریارکییە کە هێز و
توانای پیاو پیرۆز دەکات. ژن هەرچەندە هەوڵ بدات، بەربەستەکان لە بەردەمیدا بەقەد
شاخێکی سەختە. ئەمە وادەکات ژنان متمانە بە پیاوان بکەن. ئەمە پرسێکی بنەڕەتییە کە
ژن لەناو سیستمی پاتریارکیدا دەهێڵێتەوە و وەک ژنێکی ئازاد بیر ناکاتەوە کە توانای
ژن وەک خۆی ببینێت.
پلانی نوێ: چی پێویستە؟
ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئەم بەربەستانە پێویستی بە پلانێکی نوێیە کە لەسەر
چەند بنەمایەك بنیات بنرێت:
یەکەم: گۆڕینی هزری کۆمەڵایەتی
پێش هەموو شتێک، پێویستە هزری کۆمەڵگا بگۆڕدرێت. ئەمەش تەنها لە ڕێگەی
پەروەردە و ئاگاداری بەردەوامەوە ڕوودەدات. پێویستە منداڵان لە قوتابخانەوە فێری ڕێزگرتن
و یەکسانی نێوان ژن و پیاو بکرێن. میدیا و هونەر دەتوانن ڕۆڵێکی گەورە بگێڕن لە
دووبارە دیاریکردنی وێنەی ژنان لە کۆمەڵگادا.
ئەوەی ئێستا هەیە بچووککردنەوەی ژنە لە میدیا و لە کارە هونەرییەکان.
ژنان و پیاوانی بەتوانا هەن کە ڕێگەیان لێدەکرێت بۆ گۆڕینی ئەو وێنە گرنگەی ژن لە
لاوازی بۆ بەهێزی و کاریگەری.
دووەم: بەهێزکردنی یاسا و جێبەجێکردن
هەرچەندە هەندێک پێشکەوتن لە یاساکاندا ڕوویداوە و ڕێکخراوەکان کاریان
کردووە، بەڵام نایەکسانی یاسایی بەرچاو لە نێوان ژن و پیاودا بوونی هەیە لە بوارەکانی
یاسای باری کەسێتی، مافە ئابوورییەکان، و مافی هاوڵاتیبوون. ئەگەر پیاوان جارێک گیرۆدەی
ئەوە بن کە وەک هاوڵاتی ئەژمار نەکرێن، بۆ ژنان سێ ئەوەندە گیرۆدەی نەبوونی ئەو
مافەیە. .
بۆیە پێویستە بزووتنەوەی ژنان جارێکی تر فشار دروست بکات بۆ دەرکردنی
یاسایەکی گشتگیر و ڕوون لە دەستووردا هەرە زۆری هەر نوسینە دەڵێت: هەموو هاوڵاتیان
- ژن و پیاو - مافی یەکسانیان هەیە لە هەموو بوارەکاندا بەبێ هیچ جیاوازییەک بەڵام
لە یاساکاندا پێچەوانیەی ئەم نوسینەیە!
یاسای یەکسان ومافی یەکسان:
ئەم یاسایە دەبێت هەموو یاساکانی پێشووی دژ بە یەکسانی هەڵبوەشێتەوە
و بەبێ هیچ ئیستیسنایەک بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ جێبەجێ بکرێت. هیچ بەهانەیەک نابێت بۆ
نایەکسانی ژن لەگەڵ پیاودا، چونکە ئەمە زامنی ئەوە دەکات کە ژن ئازاد بێت و وابەستەی
نەریتە کۆنەکان نەبێت.
کاتێک ژن لە یاسادا کەسایەتی سەربەخۆی خۆی هەبێت و بە دەقە یاساییەکان
پلەی دووەم نەکرێت، ئەمە هەنگاوێکی گەورەیە بۆ گەشەکردن و بردنە پێشەوەی پرسی ژن و
هەوڵدانی بەردەوام بۆ بەدەستهێنانی یەکسانی ڕاستەقینە. بێ یاسای بنەڕەتی یەکسانی،
هەموو هەوڵێکی تر تەنها چارەسەری کاتی دەبێت و بنەمای نایەکسانی دەمێنێتەوە.
تەنها بە جێگیرکردنی یەکسانی لە یاسادا دەتوانرێت دڵنیابین لەوەی کە
هەموو یاساکانی تر بگۆڕدرێن، دادگاکان بەپێی مافی یەکسانی بڕیار بدەن، و هیچ بیانووی
یاسایی نەمێنێت بۆ جیاوازیکردن لە نێوان ژن و پیاودا
سێیەم: سەربەخۆیی ئابووری:
بێ سەربەخۆیی ئابووری، ژنان بەردەوام پشتبەستوو دەبن بە کەسانی دیکە
و ناتوانن بڕیاری سەربەخۆ بۆ ژیانی خۆیان بدەن. بۆیە پێویستە بەرنامەی تایبەت دابین
بکرێت بۆ ڕاهێنانی پیشەیی، یارمەتیدانی دەستپێکردنی پرۆژە بچووکەکان، و دەستپێشخەری
کار بۆ ژنان هەروەها
فشار هێنان کۆمپانیاکان بۆ دامەزراندنی سیاسەتی دادپەروەرانە لە دەرامەت،. لەجیاتی
کارکردن لەسەر ئەو هەوڵە توندڕوانەی کە ژن دەخاتە ماڵەوە، پێویستە کار لەسەر
فراوانکردنی شوێنی سەلامەت بکەین بۆ ژنان کە دوور بن لە هەراسان، بەکەمزانین، و ڕازیبوون
بە مووچەی کەم..
هەرچەندە ڕێکخراوەکانی ژنان زیاتر گرنگی بە پرسی توندوتیژی دەدەن، بەڵام
بوونی بەهێز و چالاکی ژن لە ناوەندەکانی کاردا بناغەی ڕاستەقینەی ئازادی ژنە. سەربەخۆیی
ئابووری دەرفەت بۆ ژنان دەخوڵقێنێت کە بژین بەبێ ترس لە وابەستەیی دارایی، بتوانن
بڕیار بدەن لەسەر ژیان و داهاتووی خۆیان، و ببنە هێزێکی کاریگەر لە گەشەکردنی کۆمەڵگادا.
چوارەم: بەشداری سیاسی ڕاستەقینە:
پێویستە ژنان لە هەموو ئاستەکانی بڕیاردان بەشداری بکەن، لە ئەنجومەنی
گوندەوە تا وەزارەتەکان. هەروەها پێویستە هەڵمەتێکی کۆمەڵایەتی هەبێت بۆ پاڵپشتی و
هاندانی ژنان بۆ بەشداری سیاسی ڕاستەقینە.
کێشەیەکی سەرەکی ئەوەیە کە ژنان بەبێ حزب چانسی بەشداری سیاسیان نییە،
لە کاتێکدا ژنانی سەربەخۆ دەتوانن گۆڕانکاری ڕاستەقینە دروست بکەن و ڕێگری بکەن لەوەی
دیدی پیاوانە زاڵ بێت. بە ژن و پیاوی یەکسانیخوازەوە دەتوانن کاریگەری بەهێز دروست
بکەن.
پێویستە ئەم پرسە چیتر تەنها لای ئەو حزبانە نەبێت کە بەشداری سیاسی
تەنها لایان ڕووکەشە بۆ داپۆشینی ئەو دیدە پیاوانەیەی کە ژنان تەنها بەکار دەهێنێت
و ڕێگایان پێ نادات دەنگی ڕاستەقینەی ژنان بن. بەشداری سیاسی ڕاستەقینە واتە ژنان
بتوانن بە سەربەخۆیی بەرنامەی خۆیان پێشکەش بکەن، بڕیاری ستراتیژی بدەن، و نوێنەرایەتی
بەرژەوەندی ژنان بکەن بەبێ ئەوەی بەرگری لە بەرژەوەندی سیستمی پاتریارکی بکەن یان
ببنە ئامرازێک بۆ جوانکردنی ڕوخساری حزبەکان.
پێنجەم: یەکگرتنی جوڵانەوەکانی ژنان
پارچەپارچەبوون لاوازی دروست دەکات. ڕێکخراوە جیاجیاکانی ژنان پێویستە
یەکگرتووتر کار بکەن، ئامانجی هاوبەش دابنێن، و لە پشتی یەکتر بوەستن. هاوپەیمانی
نێوان ژنانی شار و گوند، نێوان ژنانی چینە جیاجیاکان، و نێوان نەوەکان گرنگە،
هەوڵی جدی و گرنگ هەیە پێویستە ئەم هەوڵە سەرتاسەی بکرێت، بەهۆی دروستبوونی
جیاوازی لە نێوان شارەکان و هەوڵێ حزبەکان بۆ دوورخستنەوەی هاوڵاتیان لەیەکتر
کاریگەری نەڕینی دروست کردوە، شارچیەتی و کەم بینیی خراپی گوزەرانی یەکتر یەك
دەنگی کەمدەکاتوە. ئەمە بابەتێکی ئیجگار گرنگە بزوتنەوەی ژنان وەك نموونەیەك خۆی
لەو پەرتەوازەیە ڕزگار بکات خەمی هەموو شارەکان بە خەمی خۆی بزانێت هەوڵێ جدی
بدرێت بۆ پشتیوانی لەیەکتر و هاوخمی لە پرسە هەستارەکاندا. زۆر لە جوڵانەوەکانی
ژنان لە شارە گەورەکان و لە نێوان چینی ناوەڕاست سنووردارن. پێویستە گەڕانەوەیەك
بکرێت بۆ ئەو ژنانەی زیاترین زیانیان بینیوە - ژنانی گوندی، کارگەرەکان، و ئەو
ژنانەی کەمترین دەنگیان هەیە. گۆڕانکاریی ڕاستەقینە لەگەڵیاندا دەست پێدەکات. ئەم ژنانە دوورن لە سەرچاوەکان، دوورن
لە ڕێکخراوەکان، و دەنگیان ناگاتە ناوەندەکانی بڕیاردان. بەڵام ئەوان زۆرینەن و گەر
توانیمان پاڵپشتیان بکرێن و هێزیان زۆربێت، گۆڕانکارییەکی بەرفراوان ڕوودەدات.
ڕێگرەکان: چۆن بەرەنگاری بینەوە؟
سەرەڕای هەموو پلان و ستراتیژییەک، ڕێگرەکان بەردەوامن. هەندێک لایەن
نایانەوێت گۆڕانکاری ڕوبدات، چونکە ئەوان سوودیان لە دۆخی ئێستا دەبینن. هەروەها کەمی
سەرچاوەی دارایی، نەبوونی پشتیوانیی سیاسی، و ماندووبوونی چالاکوانان کێشەن. .
بەڵام ئەم ڕێگرانە ناتوانن بیانووی بێدەنگی بن پێویستە تاکتیکەکان لەگەڵ
بارودۆخ بگۆڕدرێن، بەڵام ئامانج ڕوون بمێنێتەوە: بنیاتنانی کۆمەڵگایەک کە ژنان و پیاوان
لە یەکسانیی تەواودا بژین ئەمە سەرچاوەی کارەکان بێت نەك ڕازی بوون بە پلە دووی و
یاسای دواکەوتوو کە كچان و مندآلان ستەمیان لێبکریت بە هەر بیانویەکەوە قابیلی
قبوڵ نەبیت و دەنگێکی بەهیز دروست ببێت. .
پرسەکانی ژنان ناتوانرێت بە چەند پرۆژەیەک یان کەمپەینێکی کورتخایەن
چارەسەر بکرێت. ئەمە خەباتێکی درێژخایەنە کە پێویستی بە بەشداری هەمووان هەیە -
ژنان، پیاوان، ڕێکخراوەکان، و هەموو تاکێکی کۆمەڵگا کە پێوایە ژن و پیاو پێویستە
لە مافەو هەلەکاندا یەکسان بن.
سەرچاوەکان:
https://reliefweb.int/report/iraq/violence-against-women-iraqi-kurdistan
https://www.emro.who.int/iraq/news/first-gender-based-violence-strategic-plan-launched-in-iraq.html
https://www.worldbank.org/en/news/feature/2019/03/21/helping-women-in-kurdistan-region-of-iraq-to-find-jobs
PM:02:17:04/01/2026
ئهم بابهته 1920
جار خوێنراوهتهوه
هەموو وتارەکان کاتێک لە وێستگە نیوز بڵاودەبێتەوە تەنها بیروبۆچونی خاوەنەکانێتی