ململانێی شەرعییەتی هەڵبژاردن و هاوسەنگیی دەسەڵات لە هەرێمی کوردستان

‌

وێستگەنیوز- بابان عومەر

کۆبوونەوەی رۆژی شەممە 21ـی تشرینی دووەمی 2026ـی شاندی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە هەولێر، وەک یەکەمین دیداری فەرمی لە دوای قووڵبوونەوەی قەیرانی کاراکردنەوەی پەرلەمان، وەرچەرخانێکی گرنگە بۆ تێگەیشتن لە هاوکێشەی نوێی هێز لە هەرێمی کوردستان. ئەم دیدارە کە 16 رۆژ دوای بڕیاری کشانەوەی تیمی یەکێتی لە حکومەت و هاوکات لەگەڵ رۆژی شەهیدانی ئەو حزبە لە بارەگای مەکتەبی سیاسیی یەکێتی (کۆشکی سپی) بۆ ماوەی نزیکەی یەک کاتژمێر و نیو بەڕێوەچوو، ئەگەرچی هیچ رێککەوتنێکی کۆتایی لێ نەکەوتەوە، بەڵام نەخشەی رێڕەوە فیکری، یاسایی و سیاسییەکانی هەردوو جەمسەری سەرەکی و هێزەکانی دیکەی بە روونی دەرخست.


پاشخانی قەیرانەکە و دیپلۆماسییەتی کردنەوەی گرێکوێرەکان
رەگ و ریشەی ئەم تەنگژە سیاسییە دەگەڕێتەوە بۆ دەرەنجامەکانی هەڵبژاردنی خولی شەشەمی پەرلەمانی کوردستان لە 20ـی تشرینی یەکەمی 2024، کە تێیدا پارتی 39 کورسی و یەکێتی 23 کورسییان بەدەست هێنا. دوای نزیکەی دوو ساڵ لە دواکەوتن، لە 4ـی تشرینی دووەمی 2026 پەرلەمان بە ئامادەبوونی 52 پەرلەمانتار (فراکسیۆنی پارتی، پێکهاتەکان و ژمارەیەک پەرلەمانتاری دیکە بەبێ بەشداریی فەرمیی یەکێتی و نەوەی نوێ) کۆبووەوە و دەستەی سەرۆکایەتی (ڤالا فەرید بە سەرۆک، رامین نووری عەودی بە جێگر و مونا نەبی قەهوەچی بە سکرتێر) هەڵبژێردران.

کاردانەوەی یەکێتی لە رۆژی دواتردا بە رەتکردنەوەی دانیشتنەکە و راگەیاندنی کشانەوە لە حکومەت لەلایەن بافڵ تاڵەبانییەوە—لەگەڵ جەختکردنەوە لە بەکارهێنانی هەموو هێز بۆ خزمەتکردنی خەڵک لە «دەڤەرەکەی خۆمان»—قەیرانەکەی گواستەوە بۆ ئاستێکی مەترسیداری پەرتبوونی ئیداری و سیاسی.

دواتر، پەیامەکەی مەسعود بارزانی لە 9ـی تشرینی دووەم بۆ کۆتاییهێنان بە قەیرانەکان و پێکهێنانی حکومەتێکی نیشتمانیی بنکەفراوان، هەروەها بانگەوازەکەی مەسرور بارزانی لە 18ـی تشرینی دووەم بۆ گەڕانەوەی وەزیرەکانی یەکێتی، زەمینەیان بۆ کۆبوونەوەکەی 21ـی مانگ رەخساند کە تێیدا مەحمود محەممەد و پشتیوان سادق بە نوێنەرایەتیی پارتی، و رێواس فایەق و یوسف گۆران بە نوێنەرایەتیی یەکێتی بەشدار بوون.

1. جەوهەری ناکۆکییەکان لەسەر مێزی دانوستان: شەرعییەتی یاسایی بەرانبەر شەرعییەتی سازان
بە پێی زانیاریی سەرچاوە ئاگادارەکانی کۆبوونەوەکە، گفتوگۆکانی هەولێر پتر خستنەڕووی گلەیی، تێبینی و مەرجی پێشوەختە بوون، یەکێتی جەختی لە دوو بۆ سێ داواکاریی سەرەکی کردووەتەوە: یەکەم، هەڵوەشاندنەوەی دانیشتنەکەی 4ـی تشرینی دووەم و دەستەی سەرۆکایەتیی پەرلەمان و گەڕاندنەوەی گفتوگۆکان بۆ پێش ئەو وادەیە؛ دووەم، دەستلەکارکێشانەوە و گۆڕینی ئەو 3 پەرلەمانتارەی پێشووی یەکێتی (یان دەرەوەی فراکسیۆنی پارتی) کە بەشداریی دانیشتنەکەیان کردووە (کە بە وتەی سەرچاوەیەک بە بڕە پارەیەکی زۆر کۆمپیالەیان پێ پڕکراوەتەوە)؛ سێیەم، گفتوگۆکردن لەسەر هەندێک پرس و پۆستی ئەمنی.

لە بەرانبەردا، هەڵوێستی پارتی وەک لە گێڕانەوە جیاوازەکانی ناو کۆبوونەوەکە و لێدوانە فەرمییەکاندا دەردەکەوێت، لەسەر پاراستنی پێکهاتەی ئێستای پەرلەمان بووە. سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە پارتی هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمانی رەتکردووەتەوە (یان بردوویەتییەوە بۆ ئەنجوومەنی سەرکردایەتی بۆ وەڵامی فەرمی)، بەڵام ئامادەیی دەربڕیوە لە کاتی رێککەوتندا پۆستی سەرۆکی پەرلەمان بداتەوە بە یەکێتی و ئاڵوگۆڕ لە پۆستەکانی دەستەی سەرۆکایەتیدا بکات، هاوکات داوای لە یەکێتی کردووە بچنە ناو کۆبوونەوەکانی پەرلەمانەوە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان، سەبارەت بە 3 پەرلەمانتارەکەش، پارتی پێداگریی لەوە کردووەتەوە کە ئەوان سەربەخۆن و ئازادن لە بڕیاردان و دەستوەردانی تێدا ناکات، بەڵام بۆ پرسە ئەمنییەکان ئامادەیی چارەسەرکردنی دەربڕیوە.

ئەم دوو گوتارە دەرخەری بەرکەوتنی دوو تێڕوانینی جیاوازن بۆ چەمکی «شەرعییەت»: پارتی کاراکردنەوەی پەرلەمان بە رێکارێکی ناچاری دەزانێت بۆ رێگری لە لەدەستدانی شەرعییەتی دامەزراوەکان (وەک مەسرور بارزانی و ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی ئاماژەیان پێ کردووە)، لە کاتێکدا یەکێتی پێی وایە هەر هەنگاوێکی تاکلایەنە لە پەرلەمان پێشێلکردنی بنەمای هاوبەشییە، هەربۆیە رابیحە حەمەد، ئەندامی سەرکردایەتیی یەکێتی، جەخت دەکاتەوە کە گفتوگۆکان نابێت بە جۆرێک بن هەموو ئەنجامەکانی بە دڵی پارتی بن.

2. هاوکێشەی «50 بە 50» و قەیرانی ژمارەی هەڵبژاردن
لە تەنیشت مێزی دانوستانەکانەوە، لێدوانە میدیاییەکان رەهەندێکی فیکری و دیموکراسییان بە ململانێکە بەخشی. مەسرور بارزانی لە چاوپێکەوتنە تەلەفزیۆنییەکەیدا لە کەناڵی شەمس، بە ئاشکرا دژی سیستەمی «50 بە 50» وەستایەوە و پێی وابوو گوزارشت لە جەوهەری دیموکراسی ناکات؛ جەختیشی کردەوە کە شەرعییەت بە دەنگی خەڵکە و هەر لایەنێک 50%ـی دەنگەکان یان 50 کورسیی نەبێت ناتوانێت داوای نیوەی پۆستەکانی حکومەت بکات، هاوکات کاردانەوەی یەکێتیی بە «نالۆژیکی» ناو برد.

بەڵام ئەم وتارەی پشتبەستوو بە رێژەی 50%، راستەوخۆ رووبەڕووی وەڵامدانەوەی ئۆپۆزسیۆن بووەوە. هیمداد شاهین، وتەبێژی جوڵانەوەی نەوەی نوێ، هەمان پێوەرە ژمێرکارییەکەی بەرانبەر خودی پارتی بەکارهێنایەوە و رایگەیاند، بەپێی پێوەرەکەی سەرۆکی حکومەت بێت، پارتیش (کە خاوەنی 39 کورسییە) ناتوانێت داوای نیوەی حکومەت بکات.

خوێندنەوەی قووڵ بۆ ئەم مشتومڕە دەریدەخات کە ئەنجامی هەڵبژاردنەکەی 2024 دۆخێکی ئاڵۆزی دروست کردووە؛ بەو پێیەی هیچ کام لە دوو هێزە سەرەکییەکە (39 کورسی و 23 کورسی) زۆرینەی رەهایان (50 کورسی یان زیاتر) نییە، بەکارهێنانی لۆژیکی زۆرینەی رەها ئەگەر لایەنێک لە داواکاریی نیوە بە نیوە بێبەش بکات، لە رووی تیۆریشەوە دەستی لایەنی یەکەم دەبەستێتەوە و پێویستیی بە هاوپەیمانی و سازانی سیاسی دەسەپێنێت. هەر لەم چوارچێوەیەدا، محەمەدی حاجی مەحمود، سکرتێری پارتی سۆسیال دیموکراتی کوردستان، خوێندنەوەیەکی پراگماتیکی خستە روو بەوەی پێکهێنانی حکومەت باشترە لە دووبارەکردنەوەی هەڵبژاردن، چونکە هەڵبژاردنی نوێ هاوکێشەکە ناگۆڕێت و چارەسەری سەرجەم کێشەکان بەندە بە رێککەوتنی پارتی و یەکێتییەوە.

3. مەترسیی «دووئیدارەیی»، نامۆبوونی سیاسی و جیاکردنەوەی حزب لە قەوارە
تەوەرێکی دیکەی هەستیار کە سێبەری بەسەر رووداوەکاندا کێشابوو، دەنگۆ و هەوڵەکانی تایبەت بە «جیاکردنەوەی سلێمانی» یان پارچەکردنی قەوارەی هەرێم بوو، سەرەڕای ئەو تۆمەت و کاردانەوە میدیاییانەی دوای لێدوانە توندەکانی 5ـی تشرینی دووەم دروست بوون، لە رۆژی 21ـی تشرینی دووەمدا کۆدەنگییەکی روون لە گوتاری فەرمیی زۆربەی سەرکردەکاندا دژی دابەشبوون بینرا:
مەسرور بارزانی پارچەکردنی کوردستانی بە کارێکی مەحاڵ وەسف کرد و جەختی لەوە کردەوە کە شەڕی ناوخۆ روونادات و پێشمەرگە رووبەڕووی یەک نابنەوە.

هیوا گەیلانی لە پارتی، ستراتیژی «یەک هەرێم، یەک پەرلەمان، یەک حکومەت و یەک هێزی پێشمەرگە»ی دووپات کردەوە و رایگەیاند پارتی بەبێ یەکێتی حکومەت پێکناهێنێت.
لە لایەنی یەکێتیشەوە، هەریەک لە دارا رەشید و رابیحە حەمەد هەر نیازێکیان بۆ جیاکردنەوەی سلێمانی رەتکردەوە و خۆیان بە خاوەنی هەموو کوردستان زانی، لە کاتێکدا داوای «حوکمڕانییەکی رەشید و راست»ـیان کرد.

محەممەدی حاجی مەحمود بە توندی دژی بیرۆکەی هەرێمێکی سەربەخۆ بۆ سلێمانی وەستایەوە و بە «لەتکردنی چوار پارچەی کوردستان بۆ پێنج پارچە» ناوی برد، لە کاتێکدا مستەفا چاوڕەش، فەرماندەی پێشووی یەکەکانی 70، خۆی لە چوونە ناو وردەکاریی ئەو پرسەوە بەدوور گرت و داوای یەکڕیزیی کرد.

لە پشت ئەم گوتارە سیاسییانەوە، شیکارییە فیکری و مەدەنییەکان پەنجە دەخەنە سەر قەیرانێکی قووڵتر کە بریتییە لە تێکەڵکردنی «حزب» و «قەوارە». وەک نووسەر ئارام سەعید لە خوێندنەوە تیۆرییەکەیدا ئاماژەی پێ دەدات، مەترسیی ستراتیژی لە «بەحزبیکردنی قەوارەی هەرێم»دایە؛ واتە کاتێک دەسەڵاتداران خۆیان و قەوارە دەستوورییەکە دەکەن بە یەک شت و لە پشت پیرۆزیی قەوارەوە شکست، دووئیدارەیی و قۆرخکاری دەشارنەوە. ئارام سەعید ئەزموونی هەڵوەشانەوەی یەکێتیی سۆڤیەت (کە حزب و دەوڵەتی تێکەڵ کردبوو و رەخنەی بە خیانەت دادەنا) بە دیموکراسییە زیندووەکانی وەک ئەڵمانیا و بەریتانیا و فەڕەنسا بەراورد دەکات، کە تێیاندا «قەوارە» جێگیرە و «دەسەڵات» دەگۆڕێت. بە پێی ئەم شیکارییە، دەسەڵاتی دوو زۆنی و ئیفلیجکردنی دامەزراوەکان دیاردەی «نامۆبوونی سیاسی» لای هاووڵاتی دروست دەکات و ئینتیمای نیشتمانی لاواز دەکات، نەک رەخنەگرتن لە دەسەڵات.

لەسەر ئاستی گوتاری گشتیش، هۆشدارییەکەی رەحمان غەریب، رێکخەری سەنتەری میترۆ، تیشکی خستە سەر رۆڵی نەرێنیی میدیای سێبەر و فەرمی لە تۆخکردنەوەی «زۆنچێتی»، شێواندنی راستییەکان و تێکشکاندنی رۆحی پێکەوەیی لە رۆژی کۆبوونەوەکەدا.

4. رەهەندی عێراقی و گوشارە دەرەکییەکان
هاوکات لەگەڵ جەمسەرگیرییە ناوخۆییەکەی هەرێم، جووڵە سیاسییەکانی هەمان رۆژی شەممە 21ـی تشرینی دووەم پەیوەندیی راستەوخۆی دۆخی هەرێمیان بە بەغدا و ناوچەکەوە دەرخست. دیدارەکەی نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان، لەگەڵ فالح فەیاز، سەرۆکی دەستەی حەشدی شەعبی، بە ئامادەبوونی فوئاد حسێن، وەزیری دەرەوەی عێراق، کە تێیدا جەخت لە چارەسەرکردنی کێشەکانی هەولێر و بەغدا لەسەر بنەمای دەستوور و هاریکاریی لایەنە عێراقییەکان بۆ پاراستنی سەقامگیری کرایەوە، نیشانەی هەوڵدانە بۆ پاراستنی هاوسەنگی لە پەیوەندییە فیدراڵییەکاندا.

بەڵام لە دیوێکی دیکەوە، لێدوانەکەی محەمەدی حاجی مەحمود وەک ئاماژەیەک بۆ گوشاری ناوەند و هەستیاریی دۆخی کورد لە عێراقدا، رەهەندێکی دیکە دەداتە پێویستیی رێککەوتنی پارتی و یەکێتی؛ بە جۆرێک کە ناکۆکییە ناوخۆییەکان پێگەی هەرێم لە بەرانبەر پێشهاتەکانی عێراق و ناوچەکەدا لاواز دەکەن.

ئەنجامگیری: ئاسۆی قۆناغی داهاتوو
کۆبوونەوەکەی 21ـی تشرینی دووەم سەلماندی کە قەیرانی سیاسیی هەرێم هێشتا لە قۆناغی یەکترتاقیکردنەوە و سەپاندنی مەرجەکاندا قەتیس ماوە، لە کاتێکدا یەکێتی چاوەڕێی وەڵامی فەرمیی پارتییە لەسەر هەڵوەشاندنەوەی دانیشتنەکەی 4ـی تشرینی دووەم و چارەنووسی 3 پەرلەمانتارەکە بۆ دیاریکردنی کاتی کۆبوونەوەی داهاتوو، وەسفکردنی دیدارەکە بە «سەرەتایەک» لەلایەن دارا رەشید و نیشاندانی نەرمی لەلایەن پارتییەوە بۆ پێدانی پۆستی سەرۆکی پەرلەمان بە یەکێتی، ئاماژەن بۆ ئەوەی هیچ کام لە دوو لایەنەکە دەرگای دانوستانیان بە تەواوی دانەخستووە، بەم پێیە، ئاسۆی چارەسەر بەندە بە توانای هەردوو هێزەوە بۆ دۆزینەوەی فۆرمولەیەکی هاوسەنگ لە نێوان سەنگی ژمارەیی هەڵبژاردن (39 بەرانبەر 23 کورسی) و پێویستییەکانی هاوبەشیی حوکمڕانی، بە جۆرێک کە متمانە بۆ دامەزراوە دەستوورییەکان بگەڕێنێتەوە و قەوارەی هەرێم لە لێکترازانی دوو زۆنی بپارێزێت.


PM:12:15:22/11/2026


ئه‌م بابه‌ته 136 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌



لێرەوە کۆمێنت بنوسە لە فەیسبوک دەردەکەوێت

هەواڵی پەیوەندیدار

زۆرترین خوێندراو