پرسی بەهەرێمکردنی سلێمانی؛ رەهەندە دەستوورییەکان و کاردانەوە سیاسییەکان
وێستگەنیوز- بابان عومەر
دەستپێکردنی هەڵمەتێکی واژۆکۆکردنەوە بۆ بەهەرێمکردنی پارێزگای سلێمانی لە ناوەڕاستی تشرینی دووەمی 2026دا، مشتومڕێکی فراوانی سیاسی، یاسایی و کۆمەڵایەتیی لە هەرێمی کوردستاندا لێکەوتەوە. لە کاتێکدا سەرپەرشتیارانی هەڵمەتەکە ئامانجیان بە گەڕاندنەوەی متمانە و باشترکردنی خزمەتگوزارییەکان ناودەبەن، ژمارەیەکی زۆر لە نووسەران، یاساناسان و کەسایەتییە سیاسییەکان هۆشداری لە لێکەوتەکانی دەدەن و سەرهەڵدانی ئەم پرسە دەبەستنەوە بە قەیرانی حوکمڕانی و ناکۆکیی نێوان لایەنە دەسەڵاتدارەکانەوە.
سەرهەڵدانی هەڵمەتەکە و گرژییە مەیدانییەکان
ئەم پێشهاتە لە رۆژی 14ی تشرینی دووەمی 2026ەوە دەستیپێکرد، کاتێک هەڵمەتێکی واژۆکۆکردنەوە بۆ بەهەرێمکردنی سلێمانی راگەیەندرا. تارق تاهیر، سەرپەرشتیاری هەڵمەتەکە، رایگەیاند کە ئامانجیان گەڕاندنەوەی متمانەی خەڵک و باشترکردنی خزمەتگوزارییەکانە.
لە بەرانبەردا، بەپێی راگەیەندراوێکی سەنتەری میترۆ، بەیانیی رۆژی 16ی تشرینی دووەمی 2026 لە بەردەم باخی گشتیی سلێمانی و لە کاتی گواستنەوەی هەواڵەکانی کاتژمێر 11دا، رێکخەرانی کەمپینی بەهەرێمکردن پەلاماری تیمە رۆژنامەوانییەکانی کەناڵەکانی "ئای نیوز"، "ئێن تیڤی عێراق" و "ئەلسالسەی عێراق"یان داوە و پەخشی راستەوخۆیان پێ راگرتوون. پەیامنێری کەناڵی ئای نیوز بە سەنتەری میترۆی راگەیاندووە کە رێکخەرانی کەمپینەکە رێگەیان نەداوە وێنەی چالاکییەکە بگرن و رووخساریان دەربکەوێت، ئەمەش نیگەرانیی سەنتەری میترۆی لێکەوتەوە و جەختی کردەوە کە نەدەبوو ئەو رەفتارە لە لایەن کەسانێکەوە ئەنجام بدرێت کە بە شێوەیەکی مەدەنی واژۆ بۆ پرسێکی سیاسی کۆدەکەنەوە.
هاوتەریب لەگەڵ ئەوەدا، لە رۆژی 15ی تشرینی دووەمی 2026، 456 نووسەر، ئەکادیمی، هونەرمەند، یاساناس و چالاکڤان بانگەوازێکیان بۆ پاراستنی یەکێتیی هەرێمی کوردستان بڵاوکردەوە و بڕیاریان دا کاتژمێر 4:30 خولەکی رۆژی 16ی تشرینی دووەم لە باخی گشتی گردبوونەوەیەک ساز بکەن.
واژۆکارانی بانگەوازەکە، کە کەسایەتییەکانی وەک عەزیز رەئووف، رێبوار سیوەیلی، د. ئەحمەدی مەلا، د. هەردی مەهدی میکە، رێبەر کوردۆ، عادل حەسەن، هەلکەت ئدریس عابد، ئەبوبەکر هەڵەدنی و رەحمان غەریب لە نێویاندان، جەختیان کردووەتەوە کە کێشەی هاووڵاتیان لە یەکگرتوویی هەرێمدا نییە، بەڵکو لە شێوازی بەڕێوەبردن، نادادپەروەری و ناکۆکییە سیاسییەکاندایە؛ هەربۆیە چارەسەر لە چاکسازیی دامەزراوەکان و دادپەروەریی دابەشکردنی ساماندا دەبینن نەک لە گۆڕینی سنوورەکاندا. هەروەها رەحمان غەریب داوای لە هەردوو حیزبی دەسەڵاتدار کردووە پێداچوونەوە بە حوکمڕانیدا بکەن.
چوارچێوەی دەستووری و ئاستەنگە یاسایی و سیاسییەکان
یاساناسان و چاودێرانی سیاسی سەرنج دەخەنە سەر جیاوازیی نێوان دەقە دەستوورییەکان و واقیعی جێبەجێکردنی سیاسی لە عێراق و هەرێمی کوردستاندا.
پارێزەر دانا تەقێدین ئاماژە بەوە دەکات کە ماددەی 119ی دەستووری عێراقی فیدراڵ مافی بە هەموو پارێزگایەک داوە داوای پێکهێنانی هەرێم بکات بە مەرجی تێپەڕاندنی رێکارەکانی وەک کۆکردنەوەی واژوو و راپرسی. لە هەمان سۆنگەوە، د. یوسف محەمەد، سەرۆکی پێشووتری پەرلەمانی کوردستان، روونی دەکاتەوە کە بەپێی ماددەکانی 117 (بڕگەی دووەم) و 119، مافی پێکهێنانی هەرێم بۆ پارێزگاکان بە رەهایی هاتووە و پارێزگاکانی ناو هەرێمی کوردستانیش دەگرێتەوە؛ بەو پێیەی لە ماددەی 122دا دەستەواژەی "پارێزگای نارێکخراو لە هەرێم" هاتووە، بەڵام لە ماددەی 117دا پارێزگاکانی هەرێم بەدەر نەکراون و تەنها بەغدا لە ماددەی 124دا ئاوارتە کراوە. ناوبراو بە ئاماژەدان بە ماددەکانی 140 و 143ی دەستوور و ماددەی 53/أی یاسای ئیدارەدانی دەوڵەت، باس لەوە دەکات کە سنوورەکانی بەر لە 19ی 3ی 2003 بەپێی دەستوور قابیلی گۆڕانکارین، و ئاماژەش دەدات کە کاک نەوشیروان پشتگیریی پێدانی ئەو مافەی بە پارێزگاکانی هەرێم کردووە تا مانەوە لە هەرێمدا ئارەزوومەندانە بێت. لەگەڵ ئەوەشدا، د. یوسف محەمەد پێی وایە دروستکردنی هەرێمێکی دیکە لە ناو هەرێمی کوردستاندا، سەرەڕای دەستووریبوونی، لە رووی سیاسییەوە رووبەڕووی مشتومڕ و باجێکی قورس دەبێتەوە کە رەنگە ببێتە هۆی هەڵوەشاندنەوە یان پووکانەوەی قەوارەی هەرێم.
لە لایەکی دیکەوە، لاوک ئەبوبەکر، هونەرمەند و یەکێک لە رێکخەرانی گردبوونەوەی دووپاتکردنەوەی پەیمان بۆ کوردستان و یەکپارچەیی هەرێم، لە لێدوانێکی تایبەتدا بە وێستگەنیوزی راگەیاند کە پرۆسەی بەهەرێمکردن پەیوەستە بە ئیرادەی گشتییەوە و رێکارێکی دەستووریی درێژخایەنە. بە وتەی ناوبراو، دوای کۆکردنەوەی واژووی 10%ی دەنگدەرانی ناوچەکە، دەبێت هەڵمەتی هەڵبژاردن بەڕێوەبچێت و کۆمسیۆن سەرپەرشتیی ریفراندۆمێک بکات هاوشێوەی ساڵی 2017. لاوک ئەبوبەکر پێشبینیی کرد کە تەنانەت لە خراپترین حاڵەتیشدا ئەگەر بگاتە راپرسی، زۆرینەی رەهای خەڵکی سلێمانی بە "نەخێر" بۆ جیابوونەوە و بە "بەڵێ" بۆ مانەوە لە چوارچێوەی هەرێمی کوردستاندا دەنگ دەدەن.
هاوکات نووسەر چیا عەباس سەرنج دەخاتە سەر رۆڵی بەغدا و دادگای باڵای فیدراڵی و دەڵێت ئەزموونی پارێزگای بەسرە سەلماندوویەتی کە دەسەڵاتی سیاسی لە بەغدا بڕیاردەری کۆتاییە لەم پرسەدا، جگە لە دواکەوتنی پێکهێنانی ئەنجومەنی فیدراڵی. ئەو پێشی وایە دەسەڵاتەکانی دادگای فیدراڵی (کە لە نووسینەکەیدا وەک ماددەی 5 ئاماژەی پێکردووە) تایبەتە بە یەکلاکردنەوەی کێشەی نێوان هەرێمەکان یان پارێزگاکان نەک کێشەی نێوان پارێزگایەک و حکومەتی هەرێمەکەی، و رەخنەش لە شێوازی دانانی ئەندامانی دادگاکە دەگرێت بە پشکپشکێنەی سیاسی.
رەگی قەیرانی حوکمڕانی و ململانێی دوو دیدگا
شیکارانی سیاسی هۆکاری سەرەکیی سەرهەڵدانی ئەم جۆرە داواکارییانە دەگەڕێننەوە بۆ ناکۆکییە بەردەوامەکانی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لەسەر چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی دەسەڵات.
پارێزەر دانا تەقێدین دۆخەکە وەک پێکدادانی دوو تێڕوانینی جیاواز بۆ "دەوڵەتداری" دەبینێت. بەپێی شیکارییەکەی ئەو، دیدگای پارتی پشت بە "مەرکەزییەتی سندووقی دەنگدان" دەبەستێت و جەخت دەکاتەوە کە نەخشەی سیاسی لە چاو ساڵانی نەوەدەکاندا گۆڕاوە و دەبێت حکومەتێکی بنکەفراوان لەسەر بنەمای ئیستحقاقی هەڵبژاردن پێکبهێنرێت و دۆخی دوو زۆنی تێپەڕێنرێت، هاوکات رەخنە لەوە دەگرێت کە یەکێتی لە یەک کاتدا "بەشدار و ناڕەزا"یە و جومگە ئەمنی، دارایی و ئیدارییەکانی زۆنی سەوزی لە ژێر هەژموونی حیزبیدا هێشتووەتەوە. لە بەرانبەردا، بە وتەی دانا تەقێدین، دیدگای یەکێتی پێی وایە بارودۆخی کوردستان بە لۆژیکی سادەی زۆرینە و کەمینە بەڕێوەناچێت و لە ترسی قۆرخکاری و ناعەدالەتیی دارایی بەهۆی مەرکەزییەتی هەولێرەوە، داوای شەراکەتی راستەقینە و لامەرکەزییەت دەکات، لە کاتێکدا لایەنی بەرانبەر دەسەڵاتدارانی سلێمانی بە رێگریکردن لە سەپاندنی دەسەڵاتی حکومەت بەسەر داهاتی نەوت، غاز و خاڵە سنوورییەکاندا تۆمەتبار دەکات.
لە روانگەیەکی مێژووییەوە، شوان داودی، سەرنووسەری رۆژنامەی هەواڵ، لە سەروتارێکدا رەوشی ئێستا دەبەستێتەوە بە زنجیرەیەک شکستی سەربازی، سیاسی و حوکمڕانی لە سەردەمی میرنشینەکان و کۆماری کوردستان و شۆڕشی ئەیلوول لە 1975ەوە تا ناکۆکییەکانی دوای 1976، هەروەها شەڕی ناوخۆی دوای هەڵبژاردنی 1992 کە 5 ساڵی خایاند و لە 1998 بە فشاری ئەمریکا چارەسەر کرا.
ناوبراو پێی وایە سەرەڕای رێککەوتنی ستراتیژی، هۆکارە راستەقینەکانی ناکۆکی لەسەر داهات، گومرک و پێگەی حوکمڕانی چارەسەر نەکراون؛ بۆیە دوای 2 ساڵ لە هەڵبژاردنی پەرلەمان و کۆبوونەوەکەی 4ی نۆڤەمبەری پەرلەمان بە بەشداریی 52 ئەندام پەرلەمان، کێشە بنەڕەتییەکان بە هەڵپەسێردراوی ماونەتەوە و مەترسیی قووڵبوونەوەی شکستی سیاسی و تەنانەت پێکدادانی عەسکەریشیان لێ دەکرێت.
د. یوسف محەمەدیش ئاماژە بەوە دەکات کە ئەو مۆدێلە حوکمڕانییەی لە 35 ساڵی رابردوودا هەبووە گەیشتووەتە بنبەست و بڕیاری دادگای باڵای فیدراڵی لە 2023 بۆ هەڵوەشاندنەوەی درێژکردنەوەی پەرلەمان، سەرباری هەڵبژاردنی 2024، کۆتایی کارکردنی ئەو شێوازە حوکمڕانییەی دەرخستووە. ئەو پێی وایە یەکگرتنەوەی ساڵانی 2005 و 2006 رووکەش و ناتەواو بووە و گەڕانەوە بۆ هاوبەشیی 50 بە 50 چارەسەر نییە، بە نموونەش رووداوی 22ی ئایاری 2023 دەهێنێتەوە کاتێک کۆمسیۆنی هەڵبژاردن لە دەرەوەی ئیرادەی سەرۆکی پەرلەمان کارا کرایەوە. هەروەها ئاماژە بە لاوازیی دیسپلینی حیزبی و گومانی سەودا و مامەڵە لای بەشێک لە پەرلەمانتاران و کارەکتەرەکانی دەرەوەی دەسەڵات دەکات لە دوا دانیشتنی پەرلەماندا.
نیگەرانییە نەتەوەیی و مێژووییەکان لە بەرانبەر دابەشبووندا
ژمارەیەک لە نووسەران و سیاسەتمەداران هۆشداری دەدەن کە جیاکردنەوەی سلێمانی پێگەی کورد و قەوارەی هەرێم لاواز دەکات. لیزا فەلەکەدین کاکەیی، ئەندامی سەرکردایەتیی پارتی، بە گەڕانەوە بۆ پێگەی سلێمانی وەک پایتەختی رۆشنبیری (کە بە بیرۆکەی جەمال بابان و هەوڵی فەلەکەدین کاکەیی و لە سەردەمی سەرۆکایەتیی نێچیرڤان بارزانی لە فیستیڤاڵی گەلاوێژدا پەسەند کرا) و بیرەوەرییە تاڵەکانی شەڕی ناوخۆ، داوا دەکات "ئاوێک بەم ئاگرەدا بکرێت" و قەوارە دەستوورییەکەی هەرێم نەخرێتە مەترسییەوە.
لە لایەکی دیکەوە، رۆژنامەنووس محەمەد نوری بە پشتبەستن بە بەڵگەنامەیەکی ئەرشیفیی بەریتانی لە ساڵی 1921 بە ژمارەی (IOR/L/PS/10/962) ئاماژە بەوە دەکات کە لە دەنگدانێکی ئەو سەردەمەدا لە کۆی 200 کەس کە مافی دەنگدانیان هەبووە لە سلێمانی، 190 کەس دەنگیان داوە و تەنها 32 کەس (و لە ئاستی 6,000 کەسی ناوچەکەشدا هەر 32 کەس) پشتیوانییان لە پەیوەستبوون بە عێراق کردووە. بە بڕوای ناوبراو، بەرگریکردن لە هەرێم بە مانای بەرگریکردن لە پارتی نییە، چونکە کێشەکە لە نێوان هاووڵاتیانی سۆران، کەلار، هەولێر، سلێمانی، قەڵادزێ و مێرگەسووردا نییە، بەڵکو ناکۆکیی یەکێتی و پارتییە، و ئەگەر سلێمانی لە هەرێم داببڕێت سیفەتی شارێکی کوردی لەدەست دەدات و وەک شارێکی عێراقیی هاوشێوەی سەماوەی لێ دێت. ئەو باوەڕیشی وانییە یەکێتی کار بۆ جیاکردنەوەی سلێمانی بکات بەو پێیەی لە ئاکرێ، زاخۆ و هەریریش دەنگدەری هەیە.
چیا عەباسیش، کە ئاماژە بەوە دەکات 12 ساڵ لەمەوبەر خۆی پشتگیریی لە بەهەرێمکردنی سلێمانی کردووە بۆ کەمکردنەوەی دەسەڵاتی توندی ناوەندی، پێی وایە واقیعی ئێستای عێراق و هەرێم و هەبوونی فرەکوێخایی و دەسەڵاتی حیزبی و ئابووری لە سلێمانی، ئەو هەنگاوە دەخاتە بەردەم مەترسییەکی گەورە. ناوبراو بە ئاماژەدان بە رووداوەکانی 31ی ئۆگۆستی 1996 لە هەولێر و رووداوەکانی ئۆکتۆبەر لە کەرکووک، مەترسیی خۆی دەردەبڕێت کە ئەگەر سلێمانی لە رێگەی سەفقەیەکی سیاسی و ئابووری لەگەڵ بەغدا بکرێتە هەرێم، ئەوا شارەکە دەبێتە قوربانیی ناکۆکیی ناوخۆیی و کورد زیاتر دەچێتە ژێر رکێفی بەغداوە.
بژاردە و رێگەچارە پێشنیارکراوەکان
سەرباری جیاوازیی گۆشەنیگاکان، چاودێران و بەشداربووانی ئەم گفتوگۆیە چەند رێگەچارەیەک وەک ئەلتەرناتیڤی دابەشبوون دەخەنە روو:
گرێبەستی سیاسیی نوێ و حکومەتی بنکەفراوان: د. یوسف محەمەد پێشنیاری یەکگرتنەوەی راستەقینە، ئاساییکردنەوەی دۆخی سەرجەم پارێزگاکان و هێنانەکایەی گرێبەستێکی سیاسیی نوێ دەکات بەرەو حوکمڕانییەکی دیموکراسیی خەڵکسالار، یان دابەشکردنی دامەزراوەکانی حوکمڕانی بەسەر پارێزگاکاندا هاوشێوەی ئەزموونی هۆڵەندا و سویسرا. لە هەمان کاتدا پارێزەر دانا تەقێدین پێکهێنانی حکومەتێکی بنکەفراوان بەپێی قەبارە و ئیستحقاقی هەڵبژاردن و تێپەڕاندنی چەمکی دوو زۆنی بە پێویست دەزانێت.
یەکخستنی هێزەکان و لامەرکەزییەتی یاسایی: پارێزەر دانا تەقێدین جەخت دەکاتەوە لەسەر یەکخستنی هێزەکانی پێشمەرگە، ئاسایش و خاڵە سنوورییەکان لە ژێر چەتری دەوڵەت و یاسادا بە مسۆگەرکردنی هاوسەنگیی ئەمنی، هاوتەریب لەگەڵ پەسەندکردنی لامەرکەزییەتێکی کارگێڕی و دارایی راستەقینە لە رێگەی پەرلەمانەوە بۆ گەیاندنی خزمەتگوزاری بەبێ دابەشکردنی جوگرافیی هەرێم.
فشاری رای گشتی و گەڕانەوە بۆ گفتوگۆ: لاوک ئەبوبەکر ئاماژە بەوە دەکات کە لە ماوەی 10، 15 تا 20 ساڵی رابردوودا شێوازی دەربڕینی ناڕەزایەتی و کاریگەریی سۆشیاڵ میدیا و پلاتفۆرمە گشتییەکان لەسەر رای سیاسییەکان گۆڕاوە، بۆیە دەبێت فشاری رای گشتی بەردەوام بێت تا لایەنە سیاسییەکان ناچار ببن لەسەر چارەسەرێکی مامناوەند بۆ پێکهێنانی حکومەت و کاراکردنەوەی پەرلەمان رێکبکەون و دەست بۆ یەکپارچەیی قەوارەی هەرێم نەبەن. واژۆکارانی بانگەوازەکەی باخی گشتیش داوا لە چین و توێژە جیاوازەکانی هەموو شارەکان دەکەن پێشنیارەکان بە پێوەری مافی هاووڵاتی و دەستوور هەڵبسەنگێنن و هەموو لایەک هان بدەن بۆ گەڕانەوە بۆ سەر مێزی گفتوگۆ.
PM:01:46:17/11/2026
ئهم بابهته 460
جار خوێنراوهتهوه
لێرەوە کۆمێنت بنوسە لە فەیسبوک دەردەکەوێت