ترامپ هیچ بیرۆکەیەکی نییە چۆن جەنگ لەگەڵ ئێران کۆتایی پێبێنێت

تۆماس فریدمەن

سەرچاوە: نیویۆرکتایمز

وەرگێرانی:وێستگەنیوز

بۆ یەکەمجار لە مانگی ئەیلوولی ساڵی 1996، سەردانی تارانم کرد. لە هۆتێل هۆما مامەوە، کە پێشتر شێراتۆن بوو. لەو کاتەدا ئەوەم نووسی، کە لەسەر دەرگای هۆڵەکە تابلۆیەک هەڵواسرابوو، بە ئینگلیزی، کە نووسرابوو "مەرگ بۆ ئەمریکا". کاتێک بیرم لەو تابلۆیە دەکردەوە، بیرم دێت شتێک وەک ئەمە بوو: وای، ئەوە گرافێتی نییە! ئەوە بە توندی جێگیر کراوە. بە ئاسانی لانابرێت

.

کۆتایی ساڵانی ٩٠کان، ساتێکی کورتخایەنی کرانەوە بوو لە ئێران، کە بەو هۆیەوە ڤیزام وەرگرت. هیوادارمگەڕانی ئەو کاتەی زۆرێک لە گەنجانی ئێران بۆ چوونە ناو ئابووری جیهانی، لە کۆتاییدا بەسەر سەرکردەکانیاندا سەربکەوێت کە ئەو وشانەیان لەسەر دیوارەکە جێگیر کردبوو. بەڵام ڕووینەدا. وشەکان زۆر قووڵ چەسپابوون

.

ئێستا، زیاتر لە هەفتەیەک تێپەڕیوە بەسەر جەنگەکە لەگەڵ ئێران کە لەلایەن سەرۆک ترەمپ و سەرۆک وەزیران بنیامین ناتانیاهوی ئیسرائیلەوە دەستیپێکردووە، و گەورەترین پرسیارم ئەوەیە: چی دەبێت ئەگەر پێویست مەحاڵ بێت؟ چی دەبێت ئەگەر گۆڕانکاری ئێران زۆر گرنگتر بێت لەوەی ڕەخنەگرانی جەنگ دانی پێدا دەنێن، بەڵام زۆر قورستر بێت لەوەی دیزاینەرانی جەنگ لێی تێدەگەن؟

بەڵێ، هیچ شتێک گەشەی گەلانی ئێران، لوبنان، عێراق، سوریا، غەزە، یەمەن و ئیسرائیل باشتر ناکات وەک لابردنی ڕژێمی ئیسلامی لە تاران

.

بەڵام چی دەبێت ئەگەر ئەو ڕژێمەش زۆر چەسپاو بێت، لە شارەوانییەکان، قوتابخانەکان، بنکەکانی پۆلیس، کارە حکومییەکان، سیستەمی بانکی، سوپا، میلیشیاکانی گەڕەکەکان، کە سەرەڕای ناپەسەندییەکەی لەلایەن زۆرینەی ئێرانییەکانەوە، ناتوانرێت لاببرێت بەبێ ئەوەی تەواوی خاکی ئێران، کە نزیکەی یەک لەسەر شەشی قەبارەی ویلایەتە یەکگرتووەکانە و 90 ملیۆن کەسی تێدایە، تووشی پشێوی بکات؟ چی دەبێت ئەگەر تاکە بژاردەی خێرا بۆ ئۆتۆکراسی ئیسلامی ئێران دیموکراسی نەبێت بەڵکو پشێوی بێت لەسەر ئاستێکی گەورە؟

هیچ شتێک ئەم ڕژێمە چەسپاوە نیشان نادات بە قەد ئەوەی ئێران تازە ڕێبەری باڵای خۆی موجتەبا خامنەیی دانا لە چێی باوکی، کە دەوترێت کەسێکی توندڕەوی دیکەیە

.

چونکە ئەم جەنگە من و زۆر کەسی دیکەی بە تەواوی تووشی سەرسوڕمان کرد، من ڕێگەی خۆم دەدۆزمەوە، هەوڵ دەدەم بیر لە باشترین و خراپترین سیناریۆکان بکەمەوە بە کەمێک خۆبەزلزانین، چونکە هیچ کام لە ئێمە پێشتر لێرە نەبووین

.

کاتێک ئەمە دەکەم، ڕووداوەکان پێم دەڵێن کە ترامپ و ناتانیاهو دەبێت دەستکەوتە سەربازییەکەیان وەربگرن و کۆتایی بە ڕۆژەکە بهێنن، لانیکەم بۆ ئێستا. بۆچی؟

یەکەم، ئاشکرایە کە ترامپ و ناتانیاهو ئەم جەنگەیان دەستپێکرد بەبێ هیچ ئامانجێکی ڕوون لە مێشکیاندا

.

ناتانیاهو، گومان دەکەم، ڕەنگە دڵخۆش بێت بەوەی ئێران بکاتە غەزەیەکی گەورەی دیکە و تەنها بەردەوام بێت لە "چنینی گژوگیا"، یان بە شێوەیەکی خولیی هەڕەشەکان لەوێ دامرکێنێتەوە، وەک چۆن لە غەزە زۆر حەزی لێبوو بیکات. وەک چۆن شرۆڤەکاری سەربازیئامۆس هارێل، لە رۆژنامەی هارێتز وتی: "چەند مانگێک لەمەوبەر، ناتانیاهو ئیسرائیلی وەک سپارتایەکی مۆدێرن وەسف کرد. بەڵام بۆ پاراستنی ناسنامەی سەربازییەکەی، سپارتا پێویستی بە پێکدادانی سەربازی هەمیشەیی هەیە، بە جۆرێک کە ڕێگە بە فەرمانڕەواکەشی بدات لە دەسەڵاتدا بمێنێتەوە، بەبێ گوێدانە ئەو نرخەی لە وڵاتەکە دەسێنێت."

هێشتنەوەی ئیسرائیل لە جەنگدا لەگەڵ ئێران، حەماس و حیزبوڵا ڕێگە بە ناتانیاهو دەدات دادگاییکردنی گەندەڵییەکەی درێژ بکاتەوە و خۆی لە لێژنەی لێکۆڵینەوە بۆ شکستەکەی لە ڕێگریکردن لە داگیرکاری 7ی تشرینی یەکەمی 2023ی حەماس بپارێزێت. (ئەگەر پێتان وایە ئەوە زۆر گومانلێکراوە، ئەوا ناتانیاهو ناناسن.)

لەلایەن خۆیەوە، ترامپ لە کاتی قسەکردن لەسەر ڕاگەیاندنی دوای جەنگ لە ئێراندا زۆر دژبەرە و شتی زۆر بێمانا و زۆرجار دژبەیەک دەڵێت کە سەرکردەیەکی گشتی نیشان دەدات کە تەنها بەپێی کات بڕیار دەدات. ڕۆژێک گۆڕینی ڕژێمە، ڕۆژێک نا، ڕۆژێک گرنگی بە داهاتووی ئێران نادات، ڕۆژی دواتر دەستوەردان لە هەڵبژاردنی سەرکردەی داهاتووی وڵاتەکە دەکات، ڕۆژێک کراوەیە بۆ دانوستان، ڕۆژی دواتر داوای "تەسلیمبوونی بێ مەرج" دەکات.

پێم وایە شرۆڤەکاری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، حسێن ئیبیش، ستراتیژی ترامپی لە ئێراندا بە کورتی پوخت کردەوە کاتێک نووسی: "بەو شێوەیە بەڕێوەدەچێت: ئەمریکا و ئیسرائیل بۆمباران دەکەن و سەروەت و سامان وێران دەکەن. پاشان (پڕکردنەوەی بۆشایی) ئێرانییەکان (پڕکردنەوەی بۆشایی) گۆڕانکاری سیاسی بەدەست دەهێنن کە (پڕکردنەوەی بۆشایی) ئامانجەکانی جەنگی ئەمریکا بەدەست دەهێنێت."

ئایا تۆ وەبەرهێنان لە کۆمپانیایەکدا دەکەیت کە سەرکردەکەی، بەبێ ئاگاداری، دەست بە ستراتیژییەکی بازرگانی نوێی ڕادیکاڵ بکات و پاشان، لە هەفتەی داهاتوودا، ئامانجەکانی بە پێنج شێوازی جیاواز وەسف بکات؟ ئەوە ئاماژەیەکی مەترسیدارە.

لەگەڵ ئەوەشدا، ترامپ و ناتانیاهو وادیارە بە شێوەیەکی بەرچاو توانای ئەتۆمی ئێران و توانای هێزی دەریایی، هێزی ئاسمانی و مووشەکەکانی کەم کردووەتەوە. ئەوە بۆ گەلی ئێران باشە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی چەند کەس لەلایەن ڕژێمی کۆنترۆڵکەری ئەو هێزەوە کوژراون، و بۆ ناوچەکەش باشە. شتە ژیرانەکە ئەوەیە کە ئێستا بوەستین و ببینین ئەمە چۆن دەردەچێت لەوەی من پێی دەڵێم "بەیانی دوای بەیانی دواتر."

ئەوە کاتێک سیاسەتی ڕاستەقینە ڕوودەدات. واتە، ئەگەر ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئیسرائیل ڕایانگەیاند کە، دوای بەدەستهێنانی زۆربەی ئامانجە سەربازییەکانیان، ئێستا ئامادەن هێرشەکانیان ڕابگرنم بە مەرجێک ئێران هەمان شت بکات، ئەوا سەرکردایەتی ئێران کە ماوەتەوە بە دڵنیاییەوە بەیانی دواتر بە جیهان و گەلەکەی ڕادەگەیەنێت: "ئێمە نیشانمان دان، ئێمە بەرگریمان لە هێزی تێکەڵاوی شەیتانی گەورە و شەیتانی بچووک کرد."

بەڵام بەیانی دوای بەیانی دواتر، من گومان دەکەم مشتومڕێکی گەرم و ناکۆکی ناوخۆیی لە نێوان چینی دەسەڵاتدار لە تاراندا ڕووبدات. زۆرێک لە دەنگەکانی خەڵک، بازرگانان و چاکسازان لەناو ڕژێمدا بە دڵنیاییەوە بە توندڕەوەکانی ئێران دەڵێن: "سەیری ئەو کارەساتە بکەن کە بەسەرتان هێناین. ئەگەر ئەمە سەرکەوتنێکی گەورەی ئێران بێت، شکست چۆن دەردەکەوێت؟ ئێمە پاشەکەوتەکانمان، ئابوورییەکەمان، ژینگەکەمان، زۆربەی سوپاکەمان و دۆستایەتی هەموو دراوسێ نزیکەکانمان لەدەست داوە. چ داهاتوویەکمان هەیە؟"

تەنها بیر لەو ناکۆکییە ناوخۆییە بکەرەوە کە ئێستا لە نێوان سەرۆکی ئێران و باڵە سەربازییە توندڕەوەکاندا دەیبینین لەسەر ءەقڵییەتی هێرشکردنی ئێران بۆ سەر دراوسێ عەرەبەکانی بە هیوای ئەوەی ناچاریان بکات واشنتۆن لە جەنگەکە بوەستێنن. کەس نازانێت چی لە نێوان گەلی ئێران و ڕژێمەکەدا و لەناو ڕژێمەکەدا دەگوزەرێ، بە تێپەڕبوونی کات کاتێک جەنگەکە دەوەستێت.

بێگومان، هیچ کەسێک ناتوانێت گەرەنتی بکات کە سیاسەتی دواتر بە گۆڕانکاری لە ڕژێمەکە یان ڕژێمەکەدا کۆتایی دێت. بەڵام هەمان ئەگەری هەیە بۆمبارانکردنی تاران و بەیروت بۆ هیواداربوون بەوەی ڕاپەڕینێکی جەماوەری سەرهەڵبدات.

ئێستا وێستگەیەکی سازگارکردنی ئاو لە ئێران بۆمباران دەکرێت و لە وەڵامدا، ئێران هێرش دەکاتە سەر وێستگەی شیرینکردنی ئاوی بەحرەین. ئەگەر ئەو ئاراستەیە بڵاوبێتەوە، خەڵک زۆر بە خێرایی بێ ئاو دەبن. ئەگەری ئەوەی ئێران ببێتە کارەساتێکی ژینگەیی گەورەتر لەوەی ئایەتوڵاکان پێشتر کردوویانە، ئەمە زۆر ڕاستەقینەیە، هیچ کەسێک ناتوانێت لەوێ بژی.

لە ڕۆژنامەی تایمزدا لە ڕۆژی دووشەممەدا وتارێکی کاریگەر هەبوو دەربارەی باری دەروونی لە تاران سەبارەت بە جەنگەکە.

"پەیمان، خاوەنکارێکی دیجیتاڵی لە تاران، نیگەرانە کە نرخەکە زۆر بەرز بووەتەوە. وەک زۆرێک لە ئێرانییە چاوپێکەوتنکراوەکان، وتی کە ڕۆژەکانی لە ماڵەوە بەسەر دەبات، ناتوانێت کار بکات، و سەیری وێرانکارییەکان دەکات بە ترس و دڵەڕاوکێیەکی زیاترەوە. پرسیاری دەکرد چۆن دانیشتوانی ناوچەکە دەتوانن ڕێگری لە تاوانی بچووکیش بگرن لە کاتێکدا بنکەکانی پۆلیس بۆمباران کراون ، باسی ئەوەش نەکەم چۆن هەر حکومەتێک دەتوانێت دوای ئەوەندە وێرانکاری وڵات بەڕێوە ببات."

پەیمان بە ڕۆژنامەی تایمزی وت، "ئەگەر بڕیار بێت لە داهاتوودا لە ئێران بژین، بەبێ گوێدانە ئەوەی چ حکومەتێکمان دەبێت، هێشتا پێویستمان بە دامەزراوەکانە."

ڕژێمی ئێران مایەی شەرمەزارییە، هەڕەشەیەکە بۆ گەلەکەی خۆی، بۆ دراوسێکانی و بۆ سیستەمێکی بنەمادار لەسەر یاسا وەک هەر نەتەوەیەکی دیکە. من نوێژ دەکەم کە بە زوویی بە تێچوویەکی گونجاو بکەوێت ئەم جەنگە، و توانای گەورەی گەلی ئێران بۆ بەشداریکردن لە مرۆڤایەتی ئازاد بکات.

بەڵام بەردەوام بۆمبارانکردنی، وێرانکردنی زیاتر و زیاتری ژێرخانی سەربازی و مەدەنی و تەنها هیواداربوون بەوەی ئێرانییەکان کە داوای دیموکراسی دەکەن پێکەوە کۆببنەوەو ئەم ڕژێمە بکوژە چەسپاوە بە تەنیا خۆیان بڕوخێنن... باشە، پێم بڵێ کەی ئەوە لە مێژوودا ڕوویداوە.

گومانم وایە کە ئەم ڕژێمە تەنها لە سەرەوە دەبێت بڕوخێت، کە پرۆسەیەکە دەبێت تەنها دوای ئاگربەستێک دەست پێدەکات.

باشترین شت کە ستراتیژی بۆمبارانکردنی ترامپ-ناتانیاهو دەتوانێت بیکات ئەوەیە کە ئەو پرۆسەیە دەست پێبکات، تەنها دانانی ئێران لە ڕێگەیەکی باشتر کە کەمتر هەڕەشە بێت بۆ گەلەکەی خۆی و دراوسێکانی دەستکەوتێکی بەرچاو دەبێت. خراپترین شت کە ستراتیژییەکە دەتوانێت بیکات ئەوەیە کە ئێران بە بۆمبارانی ئاسمانی وێران بکات بە شێوەیەک کە بە هیچ کەسێک نەتوانێت بەڕێوەی ببات. ئەوە کارەساتێک دەبێت بە قەبارەیەکی بێ ئەندازە.

PM:02:20:11/03/2026

ئه‌م بابه‌ته 456 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

لێرەوە کۆمێنت بنوسە لە فەیسبوک دەردەکەوێت