نابێت ڕێگە بدەین ڕاپەڕینی ئێران بدزرێت، وەک ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٩ ڕوویدا

‌

سەرچاوە- تەلەگراف
وەرگێڕانی/ وێستگەنیوز

زۆر گرنگە کە دوای ڕووخانی مەلاکان، گروپە ئۆپۆزسیۆنە ڕکابەرەکان پێکەوە کۆببنەوە و لەسەر حکومەتێکی ڕاگوزەر ڕێکبکەون.

ڕژێمی ئێران لە سەردەمی عەلی خامنەییدا یەکێکە لە پیسترین و دڕندەترین ڕژێمەکانی جیهان. من چاوم بە ژنە زیندانیانێک کەوتووە کە چەندین جار لەلایەن پاسەوانانی زیندانەوە دەستدرێژییان کراوەتە سەر، گەنجێک کە قسەم لەگەڵ کرد، سەیری هاوڕێکانی دەکرد کە لە سێدارە دەدران و خۆی کەسی دواتر بوو لە نۆرەکەدا، تەنها کاتێک ڕزگاری بوو کە جەلادەکان وتیان "بۆ ئەمڕۆ تەواو بووین".

تەنها لە ساڵی ٢٠٢٥دا نزیکەی ١٥٠٠ کەس کوژراون لە سیستمێکدا کە لە دوای شۆڕشی ١٩٧٩وە لەسێدارەدانی سیاسی بووەتە یاسا. تەنها لە پاکتاوی سیاسی ساڵی ١٩٨٨دا، تا ٣٠ هەزار کەس کوژران، لەوانەش لە کۆمەڵکوژییە بەناوبانگەکەی زیندان کە بە فەرمانی ئایەتوڵڵا خومەینی ئەنجامدرا.

وەڵامی ڕۆژئاوا بۆ ئەم دڕندەییە بەردەوامانە زۆربەی کات بە شێوەیەکی شەرمەزارانە بێدەنگی بووە. لە کاتی بزووتنەوەی سەوز لە ساڵی ٢٠٠٩دا، کە داواکارییەکان بۆ دیموکراسی و ئازادی زیاتر، بەتایبەتی بۆ ژنان، بە دڕندەیی سەرکوت کران، شکستی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە سەردەمی ئیدارەی ئۆباما و بەریتانیا لە سەردەمی حکومەتەکەی گۆردۆن براون لە پێدانی تەنانەت پشتگیرییەکی سیاسی ناڕاستەوخۆش، یەکێکە لە نزمترین خاڵە ئەخلاقییەکانی ڕۆژئاوا لە قۆناغی دوای جەنگدا.

ئەمڕۆ ڕژێم لە لاوازترین خاڵیدایە لە دوای ساڵی ١٩٧٩وە. بریکارەکانی، حزبوڵڵا و حەماس، بەهۆی کردەوە سەربازییەکانی ئیسرائیل و ئەمریکاوە بە توندی لاواز بوون. هاوپەیمانی سەرەکییان، ئەسەدی سەرۆکی سوریا، ڕووخێنراوە و تەنانەت ئۆپەراسیۆنەکانیان لە ئەمریکای باشوور بەهۆی کردەوەکانی ئیدارەی ترەمپ لە ڤەنزوێلا پووچەڵکراونەتەوە.

تەنها ڕووسیا بەردەوامە لە درێژکردنی دەستی دۆستایەتی لە بەرامبەر درۆنە ئێرانییەکان کە مۆسکۆ بۆ کوشتنی مەدەنییەکان لە ئۆکرانیا لە میانی جەنگە نایاساییەکەیاندا بەکاریان دەهێنێت.

لە ناو دانیشتوانی ئێراندا، ئەو توڕەییەی کە دوای کوشتنی ژینا ئەمینی لە ساڵی ٢٠٢٢ بەهۆی بەکارنەهێنانی حیجاب بە شێوەیەکی دروست سەریهەڵدا، جارێکی دیکە تەقیوەتەوە. لەگەڵ بەرزبوونەوەی هەڵاوسان، داڕمانی دراو و کێشە گەورەکانی ژێرخان لەوانەش خراپتربوونی کێشە درێژخایەنەکانی دابینکردنی ئاو، خەڵک جارێکی دیکە ڕژاونەتە سەر شەقامەکان بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین دژی گەورە تیۆکراتە بێ توانا و توندڕەوەکانیان.

بە شێوازێکی باو، ڕژێمەکە کە ئێستا لە شەڕێکی مان و نەماندایە بۆ مانەوەی خۆی، بە شێوازێکی توندوتیژ و دڕندانە کاردانەوەی نیشان داوە.
دەستکەوتی گەلی ئێران و جیهانی ئازاد بۆ ڕووخاندنی مەلاکان بەرچاو دەبێت. ئێرانێکی ئازاد نەک تەنها دیارییەکی خودایی دەبێت بۆ گەلی چەوساوەی خودی ئێران، بەتایبەتی گەنجان کە بێبەش کراون لە پشکی خۆیان لە خۆشگوزەرانی ناوچەیی و جیهانی، بەڵکو دەتوانێت گۆڕانکارییەکی جیۆپۆلیتیکی گەورە بێت.

ئێرانێکی ڕوو لە ڕۆژئاوا و دۆستی وەبەرهێنان دەتوانێت بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕانکاری لە دابینکردنی سووتەمەنییە فۆسیڵییە جیهانییەکاندا بکات، کە ئەگەری هەیە زیانێکی گەورە بە ئابووری نەوتی ڕووسیا بگەیەنێت، بەتایبەتی ئەگەر زیادبوونی بەرهەمهێنان ببێتە هۆی دابەزینی نرخە جیهانییەکان. سەیر نییە پوتین دەیەوێت ڕێبەری باڵا لە دەسەڵاتدا بمێنێتەوە.

بەڵام مەترسی لە شۆڕشی پێچەوانەدا هەیە، و ئاگادارکردنەوەکان لە چیرۆکی شۆڕشی ١٩٧٩ خۆیدا دەبینرێن. ئەمە لە سەرەتادا ڕاپەڕینێکی جەماوەری بەرفراوان بوو دژی دەسەڵاتی چەوسێنەرانەی شا. ئیسلامییە توندڕەوەکان، ڕۆشنبیرە میانڕەوەکان، لیبراڵە عەلمانییەکان، ناسیۆنالیستەکان، چەپەکان، مارکسیستەکان و چینی بازرگانی یەکخستبوو.

لە کۆتاییدا، ڕێکخستنی باشتر و لایەنگرانی خومەینی ڕێگەی پێدان کە لە ڕووی سیاسییەوە دەست بەسەر دۆخەکەدا بگرن و لە کۆتاییدا گۆڕا بۆ ئەو ڕژێمە ترسناکەی کە ئەمڕۆ دەیبینین.

مەحاڵ نییە، وێنای ئەوە بکرێت کە هەمان شت دووبارە ببێتەوە و ڕاپەڕینێکی تری جەماوەری بدزرێت. بوونی سوپای پاسداران (IRGC) و ئۆپۆزسیۆنێکی پارچەپارچە مەترسییەکە زیاد دەکات. سوپای پاسداران کۆنترۆڵی ڕێژەیەکی زۆر لە هۆکارەکانی بەرهەمهێنانی دەوڵەتی ئێران دەکات و ئاسان نییە بەم زووانە بیەوێت دەستبەرداری بێت.

ئۆپۆزسیۆن، لە موجاهیدینی خەلق (MEK) بە سەرۆکایەتی مریەم ڕەجەوی تا کوڕی شای پێشوو و هەموو ئەوانەی لە نێوانیاندان، پارچەپارچەن و دوژمنایەتی یەکتر دەکەن. تەنها کەسانێک کە مافی ئەوەیان هەبێت دیاری بکەن کێ لە داهاتوودا حوکمی ئێران دەکات، ئێرانییەکان خۆیانن.

بۆیە زۆر گرنگە، ئەگەر بڕیار بێت گواستنەوەی دەسەڵات بۆ داهاتوویەکی دیموکراسی و فرەیی هەبێت، کە ئەم گروپانە بەم زووانە کۆببنەوە و لەسەر پێکهاتەی حکومەتێکی ئینتیقالی ڕێکبکەون کە بتوانرێت بە زووترین کات دوای ڕووخانی تیۆکراتەکان جێگیر بکرێت. تەنها بە پلاندانان بۆ ئەگەرێکی لەو شێوەیە دەتوانرێت چانسی دەرئەنجامی زیان بەخش کەم بکرێتەوە.

هەوڵە نێودەوڵەتییەکان دەبێت لەسەر ئەم ئەرکە چڕ بکرێنەوە. ئەگەر حکومەتە ڕۆژئاواییەکان (بەدەر لە ئیدارەی ئێستای ترەمپ) ئیرادەی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕژێمی بکوژی ئێستایان نییە، لانیکەم دەتوانن یارمەتی ئامادەکاری بۆ داهاتوویەکی باشتر بدەن. ئەوە بێگومان پێویستی بەوەیە کە سیاسەتێکی دەرەوەی چالاکیان هەبێت، شتێک کە حکومەتی ئێستای کرێکارانی بەریتانیا، بەتایبەتی، نیشانی داوە کە بە شێوەیەکی جێگەی داخ بێ توانایە. مافی لەدایکبوونی گەلی ئێران لە ساڵی ١٩٧٩ دزرا. ناتوانین ڕێگە بدەین دووبارە ببێتەوە. ئێستا کاتی کردارە، نەک قسە.

لیام فۆکس، وەک وەزیری بەرگری و وەزیری بازرگانی نێودەوڵەتی بەریتانیا کاری کردووە.