ئێران پەنا دەباتە بەر ئامرازەکانی چاودێریی دیجیتاڵی بۆ دۆزینەوەی خۆپیشاندەران

سەرچاوە: نیویۆرک تایمز
وەرگێڕانی: وێستگەنیوز

کاتێک ئێرانییەکان لە کۆتایی مانگی کانوونی یەکەمدا دەستیان بە خۆپیشاندان دژی حکومەتەکەیان کرد، نامەیەکی تێکستی هەڕەشەئامێز گەیشتە هەندێک لە مۆبایلەکانیان.

دەسەڵاتدارانی ئێران لە نامەکەدا بۆیان نووسیبوون، "ئامادەبوونی ئێوە لە کۆبوونەوە نایاساییەکاندا" تۆمار کراوە و لەژێر "چاودێریی هەواڵگری"دان. "ئامۆژگاریتان دەکرێت کە دوور بکەونەوە لە بەشداریکردن لەو جۆرە کۆبوونەوە نایاساییانەدا کە دوژمن ئارەزووی دەکات".

دواتر توێژەران گەیشتنە ئەو ئەنجامەی کە حکومەتی ئێران بە ئەگەرێکی زۆرەوە لە ڕێگەی داتاکانی شوێنکەوتنی مۆبایلەکانیانەوە شوێنی خۆپیشاندەرانی دۆزیوەتەوە. بەپێی وتەی گروپەکانی مافی مرۆڤ، توێژەران و بەڵگەنامەکان، ئەم هەنگاوە بەشێک بوو لە قۆناغێکی نوێی دەسەڵاتدارانی وڵاتەکە بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئۆپۆزسیۆن لە ڕێگەی بەکارهێنانی ژێرخانێکی بەرفراوانی چاودێریی دیجیتاڵی بۆ دۆزینەوەی ئەو ناڕازییانەی کە بەشدارییان لە خۆپیشاندانەکان دژی حکومەت کردبوو.

ئێران، هاوشێوەی چین، خاوەنی هەندێک لە بەرفراوانترین تواناکانی چاودێرییە لە جیهاندا. بەپێی ئەو گروپانەی کە لێکۆڵینەوەیان لە تواناکانی ئێران کردووە، تەکنەلۆژیای چاودێریکردنی ئامێرە مۆبایلەکان، ئەپڵیکەیشنەکان و هاتوچۆی ئینتەرنێت لە تەواوی تۆڕەکانی پەیوەندی و ئینتەرنێتدا جێگیر کراوە، لەگەڵ ناسینەوەی دەموچاو و ڕێگاکانی تری شوێنکەوتن.

ئەم توانایانەی چاودێریی دیجیتاڵی کەمتر سەرنجیان خراوەتە سەر بە بەراورد بە بڕینی ئینتەرنێت کە حکومەت لە کاتی سەرکوتکردنی توندوتیژانەی خۆپیشاندانەکانی مانگی ڕابردوودا سەپاندبووی، بەڵام لە کاتێکدا دەسەڵاتداران بە هێواشی هەندێک دەستڕاگەیشتن بە ئۆنلاین دەگەڕێننەوە، ئەو کەسانەیان دەستگیر کردووە کە پێدەچێت بەشدارییان لە خۆپیشاندانەکاندا کردبێت و بۆ ماوەی چەندین کاتژمێر لێکۆڵینەوەیان لەگەڵدا کردوون لەسەر بنەمای ناسینەوەی دەموچاو و داتاکانی مۆبایل، ئەمەش بەپێی گێڕانەوەی ئێرانییەکان و بەرپرسێکی ئەمنیی حکومەت لەو وڵاتەدا.

بەپێی ڕاپۆرتێک کە ئەم هەفتەیە لەلایەن "هۆلیستیک ڕێزیلیێنس" (Holistic Resilience) بڵاوکراوەتەوە، کە گروپێکی مافە دیجیتاڵییەکانە و سەرنجی لەسەر ئێرانە، هەندێک لەو کەسانەی کە لە سۆشیاڵ میدیادا بابەتیان دەربارەی خۆپیشاندانەکان و بابەتە سیاسییەکانی تر بڵاوکردووەتەوە، سیمکارتەکانیان ڕاگیراوە، کە بە کردەیی دەستڕاگەیشتنیان بە تۆڕەکانی مۆبایل بڕیوە، لە کاتێکدا هەندێکی تر پەیوەندیی تەلەفۆنیی ئاگادارکردنەوەیان پێگەیشتووە و ڕووبەڕووی پچڕانی خزمەتگوزارییە بانکییەکان بوونەتەوە.

بەپێی وتەی بەرپرسە ئەمنییەکەی حکومەت کە نەیویست ناوی ئاشکرا بکرێت، هیوای دەسەڵاتداران ئەوە بووە کە "سەرکردەکانی ئاژاوەکان" بدۆزنەوە و دەستگیریان بکەن.

مەهدی سارەمیفەر، توێژەر لە "هۆلیستیک ڕێزیلیێنس" وتی، "ئەوان دەتوانن لە شەقامەکاندا شوێنت بکەون، حکومەت لە کۆتاییدا لیستێکی درێژی ناوی کەسانی دەست دەکەوێت. دەتوانن سەردانی هەر یەکێک لەو کەسانە بکەن، ڕەنگە مانگێک یان دوو مانگ دواتر".

ئێران لە دەوروبەری ساڵی ٢٠١٣ دەستی کرد بە دروستکردنی سیستەمی سانسۆر و چاودێریی دیجیتاڵی خۆی. ئەوە ئەو کاتە بوو کە ژێرخانی ئینتەرنێت و پەیوەندییەکانی وڵاتەکە، کە بە "تۆڕی نیشتمانیی زانیاری" ناسراوە، دەستی بە پەرەپێدان کرد تا حکومەت بتوانێت بە ئاسانی ئینتەرنێت فلتەر بکات و چاودێریی خەڵک بکات.

بەپێی وتەی توێژەرانی پڕۆژەی "ئاینیتە" (Project Ainita)، کە گروپێکە سەرنجی لەسەر تۆڕە دیجیتاڵییەکانی ئێرانە، لە ساڵانی دوای ئەوەوە، ئامرازەکانی سانسۆر بۆ بلۆککردنی زانیاری و خزمەتگوزارییە جۆراوجۆرەکانی ئۆنلاین بەکارهێنراون، لە کاتێکدا سیستەمەکانی چاودێری ڕێگەیان بە دەسەڵاتداران داوە نەیارەکانیان بناسنەوە و شوێنیان بکەون.

بۆ ٩٠ ملیۆن دانیشتووی وڵاتەکە، دەستڕاگەیشتن بە ئینتەرنێت وەک پردێکی جوڵاو بەڕێوە دەبرا. لە کاتێکدا بلۆککردن بۆ هەندێک خزمەتگوزاری وەک گەڕانی گووگڵ لادرابوو، پلاتفۆرمە جیهانییەکان لەوانە ئینستاگرام، تێلیگرام، واتسئەپ و یوتیوب قەدەغە کرابوون، لە ساتەکانی قەیرانی سیاسیدا، حکومەت دەیتوانی ئینتەرنێت بە تەواوی بکوژێنێتەوە، ئەمەش تاریکییەکی دیجیتاڵی دروست دەکرد تا خەڵک نەتوانن پەیوەندی بکەن و هەواڵی نائارامییەکان بڵاو بکەنەوە.

هەندێک لە ئێرانییەکان هەوڵێکی زۆریان داوە بۆ دەربازبوون لەم کۆنتڕۆڵانە، بە بەکارهێنانی خزمەتگوزارییەکانی وەک ئینتەرنێتی مانگی دەستکردی "ستارلینک"ی ئیلۆن مەسک، بەڵام حکومەت بە خێرایی هەنگاوی نا بۆ داخستنی ئەو کەلێنانە. بەپێی وتەی گروپەکانی مافەکان، ئەو ئێرانییانەی ستارلینک بەکاردەهێنن ئێستا مەترسیی زیندانیکردن یان تەنانەت سزای لەسێدارەدانیان لەسەرە.

بەپێی "هۆلیستیک ڕێزیلیێنس"، لە دەوروبەری ساڵی ٢٠١٨وە، حکومەتی ئێران لیستێکی درێژی تواناکانی چاودێریی زیاد کردووە وەک "سیخوڕیی ئامانجدار، شوێنکەوتن و پچڕانی پەیوەندییەکان".

دەکرێت نەرمەکاڵای سیخوڕی بخرێتە ناو مۆبایلەکانەوە بۆ تۆمارکردنی نامە تایبەتەکان و کۆپیکردنی فایلەکان. کامێراکانی چاودێری کە لە سەرانسەری وڵاتدا جێگیر کراون، لەوانەش ئەوانەی خاوەن موڵکە تایبەتەکانن، پەخشێکی ڕاستەوخۆ لەگەڵ حکومەتدا هاوبەش دەکەن، سیستەمەکانی تریش بۆ هەڵسەنگاندنی "شێوازی ژیانی" خەڵک دروست کراون.

بەپێی وتەی توێژەران، لە دەوروبەری ساڵی ٢٠١٩دا، حکومەت ناسنامەیەکی دیجیتاڵی ناوەندیی دروست کرد کە ناسنامەی کەسیی هاووڵاتییەک و ڕەفتارە دیجیتاڵییەکانی بەیەکەوە دەبەستێتەوە. بۆ دەستڕاگەیشتن بە تۆڕەکانی مۆبایلی نیشتمانی، دەبێت خەڵک مۆبایل و ژمارەی ناسنامەی سیمکارتەکانیان تۆمار بکەن، ئەمەش شوێنکەوتنی جوڵە، پەیوەندی و بەکارهێنانی ئەپڵیکەیشنەکانیان ئاسانتر دەکات.

بەرنامەیەکی تر بە ناوی "سیام" (SIAM)، کە پێشتر لەلایەن "ئینتەرسێپت" (The Intercept) بڵاوکرابووەوە، ڕێگە بە دەسەڵاتداران دەدات ڕەفتاری بەکارهێنەران تۆمار بکەن، شوێنی جوڵەکانیان بکەون و خێرایی ئینتەرنێتی مۆبایلی کەسی ئامانجدار خاو بکەنەوە.

بە بلۆککردنی خزمەتگوزارییە جیهانییەکان، ئێران خەڵکی بەرەو خزمەتگوزارییە ناوخۆییەکان ئاڕاستە کردووە کە ئاسانتر چاودێری دەکرێن. چالاکییەکان لە هەندێک خزمەتگوزاری ئۆنلایندا، لەوانە ئەوانەی بۆ کاروباری بانکی و بازرگانین، بە تۆمارێکی دەوڵەتییەوە بەستراونەتەوە.

سارەمیفەر لە "هۆلیستیک ڕێزیلیێنس" وتی: "خەڵک لە ئێران دەزانن ئەم پلاتفۆرمانە بۆ پچڕانی پەیوەندی و چاودێری بەکاردەهێنرێن، بەڵام بۆ هەندێک شت هیچ بژاردەیەکی ترت نییە."

گروپەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و توێژەرانی ئەمنی هۆشدارییان داوە سەبارەت بەوەی حکومەت بە نهێنی ئەو ئامرازە دیجیتاڵیانە تێکدەدات کە ئێرانییەکان بۆ دوورکەوتنەوە لە سانسۆر و چاودێری بەکاری دەهێنن.

لە ساڵی ٢٠٢٣دا، توێژەرانی ئاسایشی سایبەری ئەپڵیکەیشنی ساختەی "ڤی پی ئێن"یان (VPN) دۆزییەوە، کە شوێنی کەسەکە دەشارنەوە. ئەم ئەپڵیکەیشنانە نەرمەکاڵای سیخوڕییان تێدابوو کە دەکرا بۆ تۆمارکردنی لێدانی دوگمەکانی کیبۆرد و دەستڕاگەیشتن بە فایلە پاشەکەوتکراوەکانی ناو ئامێرەکە بەکاربهێنرێن. بەپێی وتەی توێژەرانی ئاسایشی سایبەری، لەم دواییانەدا ئەو ئەپڵیکەیشنانەی کە وەک دابینکەری خزمەتگوزاری ئینتەرنێتی ستارلینک خۆیان نیشان دەدا، دەرکەوتووە کە نەرمەکاڵای سیخوڕییان تێدایە، توێژەران بۆیان دەرکەوتووە کە دەسەڵاتدارانی ئێران لەگەڵ حکومەتە دیکتاتۆرەکانی تردا هاوکارییان کردووە.

لە ساڵی ٢٠٢٣دا، "سیتیزن لاب" (Citizen Lab)، کە ڕێکخراوێکی چاودێرییە و سەر بە زانکۆی تۆرۆنتۆیە، ڕاپۆرتی دا کە کۆمپانیایەکی پەیوەندیی ئێرانی بە ناوی "ئاریانتێل"، ڕاوێژی لەگەڵ دابینکەرێکی تەکنەلۆژیای ڕووسی بە ناوی "پرۆتێی" (Protei) کردووە سەبارەت بە ئامرازەکانی چاودێریکردنی هاتوچۆی ئینتەرنێت و بلۆککردنی دەستڕاگەیشتن بە هەندێک ماڵپەڕی دیاریکراو.

گروپی مافە دیجیتاڵییەکانی "ئارتیکڵ ١٩" (Article 19) ڕایگەیاند کە کۆمپانیا چینییەکان لەوانە "هواوی" و "زێد تی ئی" (ZTE) لانی کەم لە ساڵی ٢٠١٠وە پشتگیریی ماددی و تەکنیکییان پێشکەش بە ئێران کردووە بۆ بەهێزکردنی تواناکانی چاودێری و سانسۆر.

تەکنیکەکانی چاودێریی ئێران بێ کەموکوڕی نین. لە کاتی خۆپیشاندانەکانی ئەم دواییەدا، خەڵکی وڵاتەکە باسیان لەوە کردووە کە بە هەڵە لەلایەن نەرمەکاڵای ناسینەوەی دەموچاو و داتاکانی شوێنکەوتنەوە ناسراونەتەوە، دەسەڵاتدارانی ئێران لە حاڵەتەکانی تریشدا ئامرازەکانی چاودێریی دیجیتاڵییان بەکارهێناوە.

بەپێی وتەی توێژەرانی "میان" (Miaan)، کە گروپێکی ئاسایشی دیجیتاڵییە و سەرنجی لەسەر ئێرانە، ساڵی ڕابردوو لە شاری ئەسفەهان، پۆلیس ئامێرێکی بەکارهێناوە کە بە "ئای ئێس ئێم ئای کاچەرز" (IMSI catchers) ناسراوە، کە مۆبایلەکان هەڵدەخەڵەتێنێت تا ژمارەی ناسنامەی ئامێرەکە بنێرن. ئەو زانیارییانەی کە دەکرا لەگەڵ تۆمارەکانی پەیوەندی و تۆمارە دەوڵەتییەکاندا بەراورد بکرێن، بۆ ناسینەوە و ترساندنی ئەو ژنانە بەکارهێنران کە نەیاندەویست حیجاب بپۆشن.

ئەو ئەفسەرانەی لە دەوروبەری شارەکەدا جێگیر کرابوون، خوێنەری کارتی بێ تەل (contactless)یان بەکارهێناوە کە دەیتوانی داتاکانی ناسینەوە لە ناسنامە نیشتمانییەکانی خەڵک وەربگرێت کاتێک بە تەنیشتیاندا تێدەپەڕین.

بەپێی وتەی "میان"، زۆرێک لە ژنانی ئەسفەهان دواتر نامەی تێکستی هەڕەشەئامێزیان لە حکومەتەوە پێگەیشتووە سەبارەت بە نەپۆشینی جلی گونجاو.

*نووسینی: ئادەم ساتاریانۆ، پۆڵ مۆزۆر و فەرناز فەسیحی

PM:04:41:13/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 156 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

لێرەوە کۆمێنت بنوسە لە فەیسبوک دەردەکەوێت