شارەزایانی ئاسایشی ئەوروپا دەڵێن: ترەمپ وێرانکەرێکی جیهانییە

سەرچاوە:نیویۆرک تایمز

وەرگێڕانی: وێستگەنیوز

ڕێکخەرانی کۆنفرانسی ئاسایشی میونشن، کە کۆڕبەندی سەرەکی بەرگری ئەوروپایە، لە ڕاپۆرتێکدا ڕایانگەیاند کە سەرۆکی ئەمریکا یارمەتیدەرە لە تێکدانی سیستەمی نێودەوڵەتی دوای جەنگ.

بەرپرسانی کۆنفرانسی ئاسایشی میونشن دوێنێ دووشەممە بە زمانێکی زۆر ڕاشکاو هۆشدارییان دا کە ئەو سیستەمە ئاسایشییەی کە ڕۆژئاوا و زۆربەی بەشەکانی تری جیهانی لە دوای کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی دووەمەوە پێکەوە بەستووەتەوە، لەلایەن دۆنالد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا و ئەو سەرکردانەی کە هاوبیرین، کەوتووەتە ژێر هێرشەوە.

تیمێکی ستافی کۆنفرانسەکە ڕۆژی دووشەممە لە ڕاپۆرتی ئاسایشی میونشنی ٢٠٢٦دا نووسیویانە کە جیهان چووەتە ناو سەردەمی "سیاسەتی وێرانکەر". کۆنفرانسەکە کۆبوونەوەیەکی ساڵانەی پڕ بینەرە بۆ بەرپرسانی ئاسایشی ئەوروپا، ئەمریکا و وڵاتانی تر، ساڵی ڕابردوو بەهۆی وتارێکی توندی جێگری سەرۆک جەی دی ڤانسەوە شڵەژا، کە داوای لە سەرکردە ئەوروپییەکان کرد هاوکاری ئەو لایەنانە بکەن لە رۆژئاوا کە بە توندڕەو ناویان دەبەن.

کۆنفرانسی ئەمساڵ کە ڕۆژی هەینی دەستپێدەکات، تۆنێکی بەپەلەتری وەرگرتووە لە نێوان نیگەرانییە گەشەسەندووەکانی ئەوروپا سەبارەت بە دەستدرێژی سەربازی ڕووسیا و ستراتیژی ئاسایشی بە خێرایی گۆڕدراوی بەڕێز ترەمپ، لەوانەش هەوڵە بەردەوامەکانی بۆ جیاکردنەوەی گرینلاند لە دانیمارک، ڕاپۆرتەکە کورتەی ئەو نیگەرانییانە دەخاتە ڕوو کە لە مانگەکانی ڕابردوودا چەندین جار لەلایەن بەرپرسانی ئەوروپییەوە دەربڕدراون، بە زمانێک کە زۆر توندتر و وردترە لەوەی کە زۆربەی سەرکردە ئەوروپییەکان بە شێوەیەکی ئاسایی بوێری دەربڕینیان هەبووە.

نووسەرانی ڕاپۆرتەکە نووسیویانە، "بە شێوەیەکی گاڵتەجاڕانە، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ئەو وڵاتەی کە زیاتر لە هەر وڵاتێکی تر کاری کردووە بۆ داڕشتنی سیستەمی نێودەوڵەتی دوای ١٩٤٥ ئێستا دیارترین پیاوی وێرانکردنە. لە ئەنجامدا، دوای زیاتر لە ٨٠ ساڵ لە دەستپێکردنی بیناکردن، سیستەمی نێودەوڵەتی دوای جەنگ ئێستا لە ژێر وێرانکاریدایە".

ئەوان وتیان، "لە سەردەمی دۆناڵد ترەمپدا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا تا ڕادەیەکی زۆر دەستبەرداری ڕۆڵی 'سەرکردەی جیهانی ئازاد' بووە".

ماتیۆ ویتەکەر، باڵیۆزی ئەمریکا لە ناتۆ، ڕۆژی دووشەممە ئەو وەسفانەی ڕەتکردەوە، ویتەکەر لە چالاکییەکدا کە بۆ بڵاوکردنەوەی ڕاپۆرتە ئاسایشییەکە ڕێکخرابوو، وتی، "من جیهانێک نابینم کە لە ژێر وێرانکاریدا بێت،" و ئاماژەی بەوەشکرد کە ئیدارەی ترەمپ "هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی ناتۆ نادات".

ئەو پێشنیاری کرد کە کارەکانی ترەمپ تەنها بۆ ئەوە بووە کە ئەوروپا ناچار بکات بەهێزتر بێت وتی، "کاتێک منداڵەکانت گەنجن، ئەوان پشت بە تۆ دەبەستن، بەڵام لە کۆتاییدا چاوەڕێیان لێ دەکەیت کارێک پەیدا بکەن، بۆیە بە لای منەوە ئێمە لەوێداین".

ڕاپۆرتەکە داتای ڕاپرسییەک لەخۆدەگرێت کە نائومێدییەکی گەشەسەندوو و بەرفراوان لە نێوان دانیشتوانی دیموکراسییە دەوڵەمەندەکاندا نیشان دەدات، کە متمانەیان بە توانای دامەزراوە دیموکراسییە نەریتییەکان بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان و باشترکردنی ژیان بۆ نەوەکانی داهاتوو لەدەستداوە.

ڕاپۆرتەکە ترەمپ و سەرکردە هاوشێوەکانی، وەک خافێر میڵای سەرۆکی ئەرجەنتین، بە سوودمەندانی ئەو ڕەوتانە ناودەبات، هەروەها چەندین ڕێگە بە وردی دەخاتە ڕوو کە تێیدا بەڕێز ترەمپ لە پراکتیزە دێرینەکانی سەردەمی دوای جەنگ لایداوە، لەوانەش سەپاندنی باج لەسەر هاوپەیمانە دێرینەکان، پشتگیرییە ناجێگیرەکان بۆ ئۆکرانیا لە بەرگرییەکەیدا دژی ڕووسیا و کەمکردنەوەی زۆری هاوکارییەکان بۆ وڵاتە هەژارەکان.

نووسەرانی ڕاپۆرتەکە نووسیویانە، "ڕەنگە ئەوەی هەرە شۆککەر بێت، ئەمریکا لە سەردەمی ترەمپدا ئێستا هەندێک لە بنەڕەتیترین نۆرمەکانی سیستەمی دوای ١٩٤٥ی پشتگوێ خستووە: یەکپارچەیی خاک و قەدەغەکردنی هەڕەشە یان بەکارهێنانی هێز دژی دەوڵەتانی تر".

هاوتەریب لەگەڵ کەشوهەوای باڵادەست لە نێوان سەرکردە ئەوروپییەکاندا، ڕاپۆرتەکە هۆشداری دەدات کە سیاسەتە نوێیەکانی "وێرانکاری" ترەمپ و کەسانی تر ڕەنگە جیهانێکی کەمتر ئارام و گەشەسەندوو دروستبکەن، جیهانێک کە "لەسەر بنەمای ڕێککەوتنە مامەڵەییەکان بێت نەک هاوکاری بنەمایی، بەرژەوەندییە تایبەتەکان بێت نەک گشتی، و ناوچەکان لەلایەن زلهێزە ناوچەییەکانەوە دابڕێژرێن نەک نۆرمە جیهانییەکان".

بڕیار نییە ترەمپ لە کۆنفرانسەکەدا ئامادە بێت، ڤانسیش بە هەمان شێوە، چاوەڕوان دەکرێت مارکۆ ڕوبیۆ، وەزیری دەرەوە ئەمریکا ڕۆژی شەممە وتارێک لە کۆبوونەوەی ئەمساڵدا پێشکەش بکات.

*سەرچاوە:نیویۆرک تایمز
نووسینی: جیم تانکەرسلی(جیم تانکەرسلی بەڕێوەبەری نووسینگەی بەرلینی ڕۆژنامەی نیویۆرکتایمزە و سەرپەرشتی ڕووماڵکردنی هەواڵەکانی ئەڵمانیا، نەمسا و سویسرا دەکات)

PM:01:28:10/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 372 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

لێرەوە کۆمێنت بنوسە لە فەیسبوک دەردەکەوێت