نیویۆرك تایمز: ئێران له دووهم شهوی ناڕهزایهتییه سهرتاسهرییهكاندا تووشی شڵهژان بوو
وێستگهنیوز -
سهدان ههزار ئێرانی له دووهم شهوی ناڕهزایهتییه جهماوهری و سهرتاسهرییهكانی دژه حكومهتدا رژانه سهر شهقامهكان، سهرهڕای پچڕانی تهواوهتی ئینتهرنێت و ههڕهشهی سهركوتكردنێكی توند لهلایهن سهركردایهتی باڵای ئێرانهوه.
ڤیدیۆكان كه له تهلهفزیۆنی بی بی سی فارسی بڵاوكراونهتهوه، ههزاران كهسیان نیشان دا له پایتهختی تاران، رێپێوانیان دهكرد و پشتگیرییان بهدهست هێناوه له لایهن چینه جیاوازهكانی كۆمهڵگا وهك كرێكاران، چینی ناوهند و گهڕهكهوه، وهك چۆن دانیشتووان له چاوپێكهوتنهكاندا ئاماژهیان پێكردبوو.
دانیشتوویهكی سهعادهت ئاباد، گهڕهكێكی دهوڵهمهندنشین له باكووری تاران، باسی لهوه كرد كه خهڵك مزگهوتێكیان سووتاندووه و ئاڵای پاشایهتییان ههڵكردووه كه لهلایهن حكومهتی شا محهمهد رهزا پههلهوییهوه بهكاردههێنرا، كه له شۆڕشی ئیسلامی ساڵی 1979دا رووخێنرا. ئهو دانیشتووه كه داوای كرد تهنها به ناوی یهكهمی بناسرێت له ترسی تۆڵهسهندنهوهی فهرمی، وتی كه "بۆ دووهم شهو لهسهر یهك ناڕهزایهتی دهربڕیوه".
وهك شهوی پێشوو، ناڕهزایهتییهكان بهرفراوان بوون و له شارهكانی مهشههد، تهورێز، ورمێ، ئهسفههان، كهرهج و یهزد و چهندین شاری تر سهریان ههڵدا، بهپێی چاوپێكهوتنی شایهتحاڵان و ئهو ڤیدیۆیانهی كه یان لهلایهن نیویۆرك تایمزهوه پشتڕاستكراونهتهوه یان له بی بی سی فارسی دهركهوتوون. له ههموو حاڵهتهكاندا ڤیدیۆكان گروپه گهورهكانیان نیشان دهدا كه به ئازایهتییهوه دروشمیان بۆ كۆتاییهێنان به نزیكهی 50 ساڵ له دهسهڵاتی كۆماری ئیسلامی دهوتهوه، لهكاتێكدا دیمهنهكان بههۆی ئاگری گهوره و سهتڵی زبڵی گڕگرتووهوه رووناك ببوونهوه.
له ڤیدیۆكاندا خهڵك دروشمی "مهرگ بۆ دیكتاتۆر" و "بژی شا"یان دهوتهوه. به ئاماژهدان به رێبهری باڵای ئێران، ئایهتوڵا عهلی خامنهیی، دهیانوت، "ئهمساڵ ساڵی خوێنه، سهید عهلی دهڕوخێت".
له وتارێكدا له ههینی پێشتر، ئایهتوڵا خامنهیی ناڕازییهكانی به "ئاژاوهگێڕ" شهرمهزار كردبوو كه فهرمانی ئهمریكا و ئیسرائیل جێبهجێ دهكهن.
لهسهر تهلهفزیۆنی دهوڵهتی، پێشكهشكارێك هۆشداری دا كه رهنگه ناڕازییهكان به هاتنه سهر شهقامهكان ژیانیان بخهنه مهترسییهوه. وتی، "ئهمشهو شهوی ئهوهیه كه دایكان و باوكان رێگری له منداڵهكانیان بگرن له چوونه دهرهوه". وتیشی، "ئهگهر شتێك رووبدات، ئهگهر كهسێك بریندار بێت، ئهگهر فیشهكێك بتهقێنرێت و شتێكیان بهسهر بێت، سكاڵا مهكهن".
ئهمیر رهزای 42 ساڵانی ئهندازیار له چاوپێكهوتنێكدا له تارانهوه وتی كه گوێی له دهنگی تهقه و دهنگی بۆمبی دهنگی بووه، كه دهنگی بهرزیان ههیه بهڵام جگه لهوه زیانبهخش نین. وتی بڕیاریدا بگهڕێتهوه ماڵهوه دوای ئهوهی پۆلیسی دژه شۆڕش و میلیشیاكان به جلوبهرگی مهدهنییهوه دهستیان كرد به تهقهكردن به ئاسماندا و راونانی خهڵك بۆ بڵاوهپێكردنیان.
ناڕهزایهتییهكان له كۆتایی مانگی رابردوودا له بازاڕی ناوهندی تاران، دڵی بازرگانی و ئابووری ئێران، دهستیان پێكرد، دوای ئهوهی بههای دراو بهرامبهر به دۆلاری ئهمریكی دابهزی و ههڵاوسان بهرزبووهوه. بهڵام به خێرایی فراوان بوون بۆ ناڕهزایهتییه گشتییهكان لهسهر گهندهڵی و خراپ بهڕێوهبردنی ئابووری و دهسهڵاتی ئایینی به گشتی، كه زۆر كهس پێیان وایه وڵاتهكهی بهرهو ههڵدێر بردووه.
سانام وهكیل، بهڕێوهبهری رۆژههڵاتی ناوهڕاست و باكووری ئهفریقا له چاتام هاوس، ناوهندێكی لێكۆڵینهوهیه له لهندهن، وتی: "چهندین هێز پێكهوه كۆبوونهتهوه كه ئهم ناڕهزایهتییانه هان دهدهن و ئاسانیان دهكهن، لهسهر زهوی، زهخمێكی گهوره ههیه، ئهو زهخمه بههۆی پاڵنهرێكی ئاشكرای تووڕهیی قووڵهوه پاڵپشتی دهكرێت." وتیشی، "خهڵك بهڕاستی بێزار بوون. خهڵك پاشهكشه ناكهن، و رووبهڕووی ئهگهری سهركوتی زیاتر دهبنهوه".
ئیلیار كامرانی، بهڕێوهبهری ANT TV، كهناڵێك كه سهرنجی لهسهر ناوچهی باكووری رۆژئاوای ئێران له نزیك ئازهربایجانه، له چاوپێكهوتنێكی تهلهفۆنیدا له ئهستهنبوڵ وتی كه ناڕهزایهتی زیاتر بۆ رۆژی شهممه له ناوچهكهدا لهلایهن هاوپهیمانییهك له گروپه سیاسییهكانهوه پلانی بۆ دانراوه. وتی كه له پهیوهندیدا بووه لهگهڵ چالاكوانان له شارهكانی تهورێز و ورمێ له ئێران كه پێیان وتووه هێزه ئهمنییهكان تاكتیكی جۆراوجۆر بهكاردههێنن بۆ دامركاندنهوهی خۆپیشاندانهكان، تێكهڵهیهك له هێرشكردن لهگهڵ دهربڕینی هاوسۆزی بۆ كێشه ئابوورییهكان و هاندانی خهڵك بۆ گهڕانهوه بۆ ماڵهوه لهبهر بهرژهوهندی خۆیان.
كامرانی وتی: "خهڵك دهڵێن هیچمان نهماوه بۆ لهدهستدان." "ناتوانین بهێڵین ئهم بزووتنهوهیه تێكبشكێنن".
حكومهت نزیكهی ههموو شێوازهكانی پهیوهندی له رۆژی ههینیدا داخست، ئینتهرنێتی پچڕاند، پهیوهندییه تهلهفۆنییهكانی له دهرهوهی وڵاتهوه بلۆك كرد و خزمهتگوزاری مۆبایلی ناوخۆیی تێكدا له ههوڵێكدا بۆ رێگریكردن له رێكخستنی ناڕازییهكان و ناردنی ههواڵ بۆ دهرهوهی وڵات، وهك چۆن شارهزایانی ئاسایشی ئهلیكترۆنی و ئازادی ئینتهرنێت كه چاودێری ئێران دهكهن، ئاماژهیان پێكرد.
تهنانهت ماڵپهڕهكانی ئاژانسه ههواڵییهكانی ئێرانیش، وهك ئاژانسی ههواڵی دهوڵهتی ئیرنا، بێدهنگ بوون. میدیای فارس نیوز و ئاژانسی ههواڵی مێهر، كه سهر به سوپای پاسدارانن، لهو كهمه میدیا ناوخۆییانه بوون كه نوێكارییان بڵاودهكردهوه.
شهوی ههینی، ئێرانییهكان نامهیهكی نوسراویان له باڵی ههواڵگری سوپای پاسدارانهوه پێگهیشت كه داوای دهكرد خهڵكی "گوماناوی و تێكدهر" به هێڵێكی گهرم رابگهیهنرێن، بهپێی كۆپییهك كه لهلایهن نیویۆرك تایمزهوه بینراوه. نامهكه ههروهها دهیوت دوژمنانی ئێران "پلانیان ههیه بۆ زیادكردنی توندوتیژی رووت" و داوای له دایكان و باوكان دهكرد رێگری له منداڵهكانیان بكهن له چوونه سهر شهقامهكان.
نامهكه بهم شێوهیه كۆتایی هاتبوو: "منداڵهكانتان پهروهرده بكهن كه دهرهنجامهكانی هاوكاریكردن لهگهڵ بریكاره تیرۆریستییهكان به خیانهت له وڵات ههژمار دهكرێت".
ڕێكخراوی لێبوردنی نێودهوڵهتی و چاودێری مافی مرۆڤ رایانگهیاند كه دهسهڵاتدارانی ئێران هێزی دڕندانهیان بهكارهێناوه، لهوانهش چهكی گهرم و دهستگیركردنی ههڕهمهكی دژی ناڕازییهكان و تا ئێستا سهركوتكردنهكه له كۆتایی مانگی رابردووهوه بووهته هۆی كوژرانی لانیكهم 28 ناڕازی، رێبوار و منداڵ. گروپهكانی تری مافی مرۆڤ كه له دهرهوهی وڵات چاودێری پێشێلكارییهكانی مافی مرۆڤی ئێران دهكهن، ژمارهكهیان زۆر بهرزتر داناوه.
ڤیدیۆیهكی رۆژی ههینی كه لهلایهن نیویۆرك تایمزهوه پشتڕاستكرایهوه، لانیكهم حهوت كهسی نیشان دا كه بێ جووڵه لهسهر زهوی نهخۆشخانهی ئهلغهدیر له تاران كهوتبوون و وا دهردهكهوتن كه مردوون. تایمز شوێنی ڤیدیۆكهی به بهراوردكردنی وردهكارییه بینراوهكان، وهك دیواری دهرهوهی مزگهوتێك و هێڵی پهڕینهوهی پیاده، لهگهڵ وێنهی سهتهلایت پشتڕاستكردهوه.
گێڕهرهوهیهك له ڤیدیۆكهدا دهڵێت، "خهڵكیان كوشت، به فیشهكی راستی خهڵكیان كوشت".
سهرهڕای پچڕانی زانیاری، ڤیدیۆی ناڕهزایهتییهكان و گهواهیی شایهتحاڵان به درێژایی ئێواره لهلایهن ئهو كهسانهوه له ناوخۆی ئێرانهوه دهگهیشتن كه دهستیان به پهیوهندی سهتهلایتی ستارلینك دهگهیشت، وهك مێهدی یهحیانهژاد، شارهزای تهكنهلۆجیا و چالاكوانی ئازادی ئینتهرنێت له لۆس ئهنجلس، وتی. بهڕێز یهحیانهژاد بهشدار بوو له ههوڵێكدا دوای راپهڕینی ژنان له ساڵی 2022 بۆ كڕینی 300 سهتهلایتی ستارلینك و ناردنیان بۆ چالاكوانان و رۆژنامهنووسانی هاوڵاتی له ئێران.
بهڕێز یهحیانهژاد وتی: "ژمارهی ستارلینكهكان له ناوخۆدا به دهیان ههزاره، و خهڵكێكی زۆر بۆ بهكارهێنانی كهسی، بۆ بازرگانی و هۆكاری تر كڕیویانه." وتیشی، "حكومهت ههوڵی داوه GPS له تاراندا پهكبخات، چونكه بهو شێوهیه تێرمیناڵهكانی ستارلینك شوێنی خۆیان دهدۆزنهوه و به سهتهلایتهكهوه پهیوهست دهبن."
راپۆرتی: نیویۆرك تایمز
وهرگێڕانی: وێستگه نیوز
PM:12:27:10/01/2026
ئهم بابهته 784
جار خوێنراوهتهوه
لێرەوە کۆمێنت بنوسە لە فەیسبوک دەردەکەوێت