لهگهڵ چڕبوونهوهی خۆپیشاندانهكان بۆ گۆڕینی رژێم، ئێران له ئینتهرنێت دابڕا
وێستگهنیوز -
ئێران رۆژی پێنجشهممه كهوته ناو تاریكییهكی تهواوی ئینتهرنێتهوه، گروپهكانی چاودێری وایان راگهیاند، له كاتێكدا خۆپیشاندانه سهرتاسهرییهكان كه داوای لادانی حكومهتی ئیسلامی دهكهن، بهپێی وتهی شایهتحاڵهكان له چهندین شاردا بڵاوبوونهتهوه و قهبارهیان گهورهتر بووه،.
پچڕانی ئینتهرنێت رۆژێك دوای ئهوه هات كه سهرۆكی دهسهڵاتی دادوهری و دهزگا ئهمنییهكانی ئێران رایانگهیاندبوو كه رێكاری توند بهرامبهر ههر كهسێك دهگرنهبهر كه خۆپیشاندان بكات. بهڵام ههڕهشهكان نهبوونه رێگر لهبهردهم خۆپیشاندهران.
له چاوپێكهوتنی تهلهفۆنیدا، زیاتر له ده شایهتحاڵ وتیان كه شهوی پێنجشهممه بینیویانه جهماوهرێكی زۆر له گهڕهكهكانی تاران و شارهكانی تری ئێران وهك مهشههد، بوشههر، شیراز و ئهسفههان كۆبوونهتهوه. ئهوان وتیان كه جهماوهرهكه ههمهجۆر بووه، له ژن و پیاو، گهنج و پیر. ئهو كهسانهی له ناوخۆی ئێران چاوپێكهوتنیان لهگهڵ كراوه، داوایان كردووه ناوهكانیان بڵاونهكرێتهوه لهبهر ترسی تۆڵهسهندنهوه.
دانیشتوویهكی تاران وتی كه جهماوهرهكه دروشمی "مهرگ بۆ خامنهیی"یان دهوتهوه، كه ئاماژهیه بۆ رێبهری باڵای ئێران ئایهتوڵڵا عهلی خامنهیی، ههروهها دروشمی "ئازادی، ئازادی". دهنگی دروشمهكان له چهند گهڕهكێك دوورتر له گهڕهكی دهوڵهمهندنشینی شههرهكی غهرب له تاران دهبیسترا، كه تا ئێستا بهشداری خۆپیشاندانهكانی نهكردبوو.
ئهو ڤیدیۆیانهی شهوی پێنجشهممه وێنهگیراون، سووتانی باڵهخانه حكومییهكانیان له سهرتاسهری وڵات نیشان دهدا، لهوانهش له تاران، لهگهڵ گهورهبوونی خۆپیشاندانهكان. ههرچهنده خۆپیشاندانهكان له سهرهتای ئێوارهدا زیاتر ئاشتییانه بوون، بهڵام دواتر له شهودا توندوتیژی له تاران سهریههڵدا و خۆپیشاندهران ئاگریان له ئۆتۆمبێل، باڵهخانه و كهلوپهلهكانی ناو شهقام بهردا. ڤیدیۆیهك كه لهلایهن رۆژنامهی نیویۆرك تایمزهوه پشتڕاستكراوهتهوه، ئاگركهوتنهوه له شهقامهكانی مهیدانی كاج له پایتهخت نیشان دهدات، لهگهڵ لێشاوی ههزاران خۆپیشاندهر له ناوچهكهدا.
له كهرهج، كه شارۆچكهیهكه له رۆژئاوای تاران، ڤیدیۆیهك كه لهلایهن تایمزهوه پشتڕاستكراوهتهوه، خۆپیشاندهران نیشان دهدات كه دوای تهقهكردن رادهكهن، ههرچهنده له ڤیدیۆكانهوه روون نییه كه ئایا هێزه ئهمنییهكان تهقهیان كردووه یان نا.
لهگهڵ گهورهبوونی خۆپیشاندانهكان، داتاكانی پهیوهندی ئینتهرنێت دابهزینێكی لهناكاو و نزیكهی تهواوهتییان له ئاستی پهیوهندییهكان له ئێران له دوانیوهڕۆی پێنجشهممهدا نیشان دا.بهرپرسانی ئێران دهستبهجێ وهڵامی پرسیارهكانیان سهبارهت به هۆكاری پچڕانهكه نهدایهوه، بهڵام حكومهت پێشتر له كاته قهیراناوییهكاندا ئینتهرنێتی بڕیوه. له كاتی شهڕی ١٢ رۆژهی وڵاتهكه لهگهڵ ئیسرائیل له حوزهیرانی رابردوودا، ئێران دهستڕاگهیشتنی به ئینتهرنێتی بلۆك كرد و وتی كه ئهمه رێكارێكی ئهمنی پێویسته بۆ رێگریكردن له دزهكردنی ئیسرائیل. ئهو رێكاره ههروهها لێشاوی زانیارییهكانی بۆ دهرهوهی جیهان بڕی.
ئومێد مێعماریان، شارهزای مافهكانی مرۆڤی ئێرانی و ئهندامی باڵا له رێكخراوی DAWN كه بنكهكهی له واشنتۆنه و سهرنجی لهسهر رۆژههڵاتی ناوهڕاسته، وتی: "حكومهتی ئێران پچڕانی ئینتهرنێت وهك ئامرازێكی سهركوتكردن بهكاردههێنێت. ههر كاتێك خۆپیشاندانهكان دهگهنه خاڵێكی ههستیار، دهسهڵاتداران پهیوهندی وڵاتهكه به ئینتهرنێتی جیهانییهوه دهبڕن بۆ دابڕانی خۆپیشاندهران و سنوورداركردنی پهیوهندییهكانیان لهگهڵ جیهانی دهرهوه".
ئێرانییهكان بۆ چهندین دهیهیه دژی دهسهڵاتی دیكتاتۆری پیاوانی ئایینی ئیسلامی خۆپیشاندان دهكهن، چهندین جار سهركوت كراون.دوایین خولی خۆپیشاندانهكان ههفتهیهك لهمهوبهر دهستیپێكرد. چهندین گروپی ئۆپۆزسیۆن، لهوانهش گروپه سیاسییه كوردییهكان، ئهنجومهنی ههماههنگی پارته ئازهربایجانییهكان و رهزا پههلهوی، كوڕی شای لادراوی ئێران، ههموویان داوایان له خهڵكی ناوخۆی ئێران كردبوو بڕژێنه سهر شهقامهكان. بهڕێز پههلهوی له پهیامێكی ڤیدیۆییدا وتبووی كه ئهو كهسانهی دژی حكومهتن دهبێت كاتژمێر ٨ی شهوی پێنجشهممه بێنه سهر شهقامهكان.
چالاكوانانی لایهنگری دیموكراسی، وهك نێرگز محهمهدی براوهی خهڵاتی نۆبڵی ئاشتی كه ئێستا له دهستبهسهریدایه، له بهیاننامهیهكدا لهگهڵ ١٧ ناڕازی و دهرهێنهری سینهمایی دیار له ههفتهی رابردوودا رایانگهیاند كه داواكاری بۆ دیموكراسی دانامركێتهوه.دانیشتوویهكی شاری بوشههر له باشوور وتی كه جهماوهرهكه لهوێ ئهوهنده زۆر بووه كه هێزه ئهمنییهكان پاشهكشهیان كردووه.
دانیشتوویهكی ئهسفههان وتی كاتێك جهماوهری خۆپیشاندهران رێپێوانیان دهكرد، شۆفێرهكان هۆڕنیان لێدهدا و دهستیان رادهوهشاند، و خهڵكی ناو باڵهخانه نیشتهجێبووهكانی نزیك وهك هاوسۆزییهك فیكهیان لێدهدا.
دانیشتوویهكی سادقییه، كه گهڕهكێكی چینی ناوهنده له تاران، وتی كه قهبارهی جهماوهرهكه كاتژمێر به كاتژمێر زیادی دهكرد. ئهو وتی كه هێزه ئهمنییهكان تهقهیان به ئاسماندا كردووه و گازی فرمێسكڕێژیان هاویشتووه، بهڵام جهماوهرهكهیان بڵاوه پێنهكردووه. وتیشی ههندێك كهس له ناو جهماوهرهكهدا دروشمی "بژی شا"یان دهوتهوه، كه ئاماژهیه بۆ دوایین پاشای ئێران كه له شۆڕشی ١٩٧٩دا رووخێنرا.
ئیبراهیم عهزیزی، سهرۆكی لیژنهی ئاسایشی نهتهوهیی و سیاسهتی دهرهوهی پهرلهمان، له پۆستێكدا له سۆشیاڵ میدیا وتی كه "ڕژێمی زایۆنیستی" ( مهبهستی ئیسرائیله ) له پشت خۆپیشاندانهكانهوهیه.
بهرپرسێكی باڵای حكومهت، كه نهیویست ناوی ئاشكرا بكرێت، له چاوپێكهوتنێكدا وتی كه زۆرێك له بهرپرسان به تایبهتی پهیوهندی به یهكترهوه دهكهن و نامه دهگۆڕنهوه، و سهریان لێ شێواوه كه چۆن بهر بهم لێشاوی خۆپیشاندانانه بگرن. ئهو وتی كه پێدهچێت سوپای پاسداران كه به شێوهیهكی ئاسایی بهرپرسه له پاراستنی سنوورهكانی ئێران نهك ئاسایشی ناوخۆ، كۆنترۆڵهكه بگرێته دهست.
دروشمهكانی جهماوهرهكه كۆمهڵێك بیروڕای سیاسی جیاوازی لهخۆ دهگرت بهڵام یهك ئامانجی یهكگرتوویان ههبوو: كۆتاییهێنان به رژێمی ئیسلامی.
ئهمیر عهلی، بازرگانێكی تهمهن ٣٢ ساڵ له تاران، وتی كه ئهو و گروپێك له هاوڕێكانی چوونهته ناو خۆپیشاندانهكان و دروشمی "مهرگ بۆ ستهمكار، چ شا بێت یان رێبهر" و "شهقام سهردهكهوێت، گهل دهباتهوه"یان دهوتهوه.
شیما، تهمهن ٥٢ ساڵ له تاران، وتی كه ئهو و هاوسهرهكهی، منداڵه ههرزهكارهكانی و دایك و باوكه بهتهمهنهكهی ههموویان شهوی پێنجشهممه لهسهر شهقام بوون و بۆ یهكهمجار وهك خێزانێك خۆپیشاندانیان دهكرد و دروشمی "ئێمه پێكهوهین، مهترسن" و "ئاخوند بڕۆنه دهرێ، شا دهگهڕێتهوه"یان دهوتهوه.
لهگهڵ بڵاوبوونهوهی بزووتنهوهی ناڕهزایهتی بۆ شارهكانی سهرتاسهری وڵات، غوڵامحوسێن موحسینی ئهژهیی، سهرۆكی دهسهڵاتی دادوهری ئێران، به میدیاكانی ئێرانی راگهیاند كه خۆپیشاندانهكان لهلایهن دوژمنی وڵاتهوه داڕێژراون و حكومهت هیچ بهزهییهكی نابێت.
ئهو وتی: "ئهمجاره جیاوازه. ئهمجاره هیچ بیانوویهك نهماوه. دوژمن به فهرمی پشتگیری خۆی راگهیاندووه. من به خهڵك و خێزانهكان دهڵێم كه ئهمجاره بهزهییمان به كهسدا نایهتهوه."
ڕێكخراوی لێبوردنی نێودهوڵهتی (Amnesty International) رۆژی پێنجشهمه له بهیاننامهیهكدا رایگهیاند كه كوژرانی لانی كهم ٢٨ خۆپیشاندهری له رۆژانی رابردووی خۆپیشاندانهكاندا بهڵگهدار كردووه، لهوانهش منداڵ. سێ گروپی تریش كه چاودێری مافهكانی مرۆڤ دهكهن — هرانا (HRANA) كه بنكهكهی له واشنتۆنه، مافی مرۆڤی ئێران كه بنكهكهی له نهرویجه و رێكخراوی ههنگاو بۆ مافهكانی مرۆڤ — ئامارهكهیان به بهرزتر داناوه، كه زیاتر له ٤٠ كهسه.
ڕۆژی چوارشهممه، جهماوهرێكی چهند سهد كهسی ههڵیانكوتاوهته سهر حهوزهیهكی زانستی شیعه كه پیاوانی ئایینی تێدا پهروهرده دهكرێن له شاری گۆناباد و باڵهخانهكهیان تێكداوه و به "دار و گۆچان" له پیاوه ئایینییهكانیان داوه، بهپێی بهیاننامهی ئهو پیاوه ئایینییهی كه سهرپهرشتی حهوزهكه دهكات و له میدیاكانی ئێران بڵاوكراوهتهوه. حوجهتولئیسلام ئیسماعیل تهوهكولی له بهیاننامهكهدا وتوویهتی: "ئێمهش ناڕازین بهرامبهر گرانی نرخهكان، بهڵام خۆپیشاندان جیاوازه له ئاژاوهگێڕی، دهبێت خهڵك رێگهی خۆیان له ئاژاوهگێڕان جیا بكهنهوه."
كاسبكاران و خاوهن كارهكان له بازاڕه تهقلیدییهكانی شارهكانی تاران، تهورێز، ئهسفههان، مهشههد و كرمان دوكانهكانیان داخستووه بۆ ناڕهزایهتی دهربڕین بهرامبهر دۆخی خراپی ئابووری و دابهزینی بههای دراوی ئێران، بهپێی چاوپێكهوتن لهگهڵ شایهتحاڵهكان و راپۆرتی میدیاكانی ئێران. ئهم بازاڕانه دڵی بازرگانی و ئابووری وڵاتهكهن، و مانگرتنهكان دهتوانن ئابووری وڵات پهكبخهن ئهگهر بهردهوام بن.
راپۆرتی: نیویۆرك تایمز
وهرگێڕانی: وێستگهنیوز
PM:12:35:09/01/2026
ئهم بابهته 520
جار خوێنراوهتهوه
لێرەوە کۆمێنت بنوسە لە فەیسبوک دەردەکەوێت