بۆچی کورد نەیتوانیوە وەک ئەکتەرێکی سەربەخۆ لە سیستەمی نێودەوڵەتیدا بناسێنرێت؟

وێستگەنیوز-
پرسی کورد زیاتر لە سەدەیەکە لە ناوەندی ملمـلانێ سیاسییەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا جێگەی خۆی گرتووە، هێشتا ئەم نەتەوەیە وەک گەورەترین نەتەوەی بێدەوڵەت لە جیهاندا، لە دەرەوەی سیستەمی بڕیاردانی نێودەوڵەتیدا ماوەتەوە.

سۆران نەقشبەندی، هه‌ڵگرى بڕوانامه‌ى ماستەر لە دیپلۆماسیی گشتی و کلتوریی بۆ پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان له توێژینەوەیەکدا هەوڵدەدات ئەم پرسیارە بنەڕەتییە وەڵام بداتەوە، بۆچی کورد، سەرەڕای مێژوویەکی درێژ، جوگرافیایەکی دیاریکراو، ژمارەیەکی زۆری دانیشتووان و ئەزموونی حوکمڕانی لە چەند قۆناغێکدا، هێشتا نەیتوانیوە وەک ئەکتەرێکی سەربەخۆ لە سیستەمی نێودەوڵەتیدا بناسرێت؟

توێژینەوەکە لەسەر ئەو بۆچوونە دامەزراوە، کە ئەوەی بەسەر کورد هاتووە تەنها دەرئەنجامی هەڵەی سیاسی یان شکستی دیپلۆماسی نییە، بەڵکو بەرهەمی سیستەمێکی مێژوویی و نێودەوڵەتییە کە لە بنەڕەتدا مافی گەلانی بە سەروەریی دەوڵەتەکان گۆڕیوەتەوە، سۆران نەقشبەندی ئەم دۆخە بە "درزی نوێنەرایەتی" ناودەبات، واتە بوونی نەتەوەیەک لەڕووی دیموگرافی و که‌لتورییەوە، بەڵام نەبوونی لە ناوەندە فەرمییەکانی بڕیارداندا.

توێژینەوەکە، پرسی کورد تەنها وەک کێشەیەکی ناوخۆیی تورکیا، عێراق، ئێران یان سوریا ناخوێنێتەوە، بەڵکو وەک کێشەیەکی دامەزراوەیی لەناو سیستەمی نێودەوڵەتیدا دەبینێت، واتە لەڕوانگەی نووسەرەوە هەر لە سەرەتاوە ئەو سیستمەی دوای وێستڤالیا و دواتر نەتەوە یەکگرتووەکانی دامەزراندووە، ئەو جۆرە داواکارییانەی کوردی لە دەرەوەی بازنەی بڕیاردان هێشتووەتەوە.

زۆهاب، دەستپێکی قەیرانێکی چوارسەدەیی

زۆر جار باس لە سایکس-پیکۆ دەکرێت وەک سەرچاوەی دابەشبوونی کوردستان، بەڵام توێژینەوەکە جەختدەکاتەوە کە رەگی کێشەکە زیاتر بۆ سەدەی حەڤدەهەم دەگەڕێتەوە، پەیمانی زۆهاب لە ساڵی 1639 یەکەم رێککەوتنی فەرمی بوو کوردستانی لە نێوان دوو ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و سەفەوی دابەش کرد. لەو ساتەوە، کوردستان لە ناوەندێکی جوگرافی و سیاسیی یەکگرتووە گۆڕا بۆ ناوچەیەک، ئەرکی پاراستنی هاوسەنگی هێزەکان بوو.

گرنگتر لە سنوورەکان، ئەوە بوو کە زۆهاب بناغەی پارچەپارچەبوونی بیر و هەست و سیاسەتی کوردی دانا. هەر پارچەیەک کەوتە ژێر سیستەم و کارگێڕییەکی جیاواز و دواتر ئەم دابەشکارییە بووە هۆی سەرهەڵدانی چەندین گوتاری جیاواز لەسەر پرسی نەتەوەیی کورد. ئەم دابەشکارییە هەتا ئێستاش لە شێوەی جیاوازیی هەڵوێست و ستراتیژیی سیاسیی هێزە کوردییەکاندا دەبینرێت.

سایکس-پیکۆ و لۆزان، گەورەترین وەرچەرخانی مێژوویی

جەنگی جیهانی یەکەم هەلومەرجێکی نوێی دروسکرد، کاتێک ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لەبەردەم داڕماندا بوو، هیوایەکی گەورە لەناو کورد دروست بوو بۆ دامەزراندنی قەوارەیەکی سیاسیی تایبەت، پەیمانی سيڤەر لە ساڵی 1920 یەکەم بەڵگەنامەی نێودەوڵەتی بوو کە بە فەرمی ئاماژەی بە مافی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن و سەربەخۆیی کرد. بەڵام ئەم هیوایە زۆر نەخایاند.

دوای سێ ساڵ، پەیمانی لۆزان هەموو ئەو بەڵێنانەی هەڵوەشاندەوە. لە لۆزاندا ناوی کوردستان لە نەخشە سیاسییەکانی جیهان سڕایەوە و کورد بووبە کەمینەیەکی دابەشکراو لەنێوان تورکیا، عێراق، ئێران و سوریا. بە بڕوای نووسەر، ئەم رێککەوتنە بناغەی سەدەیەک لە نکۆڵیکردن لە مافە نەتەوەییەکانی کورد دانا.

لەگەڵئەوەشدا، لۆزان تەنها بەستەرێکی سیاسی نەبوو، بەڵکو شەرعییەتێکی نێودەوڵەتی بە دابەشکردنی کوردستاندا. هەر لەو ساتەدا کورد لە نەتەوەیەکی خاوەن داواکاریی سیاسی گۆڕا بۆ کەمینەیەکی ناوخۆیی لە چوار دەوڵەتدا و ئەمەش کاریگەرییەکی درێژخایەنی لەسەر شوێنی کورد لە سیاسەتی جیهانیدا هێشت.

گرنگترین کێشەکان

یەکەم: نەبوونی نوێنەرایەتیی فەرمی

گەورەترین کێشەی کورد ئەوەیە کە لەکاتێکدا وەک نەتەوە بوونی هەیە، بەڵام وەک ئەکتەرێکی یاسایی بوونی نییە. نەتەوە یەکگرتووەکان باس لە مافی گەلان دەکات، بەڵام ئەندامێتی تەنها بۆ دەوڵەتەکانە، ئەمەش وایکردووە کە کورد، سەرەڕای ژمارەی دانیشتووانی و قوربانییە مێژووییەکانی، هیچ کورسییەکی فەرمی لە ناو دامەزراوە جیهانییەکاندا نەبێت.

دووەم: پارچەپارچەبوونی گوتاری سیاسی

دابەشبوونی کوردستان بەسەر چوار دەوڵەتدا، تەنها جوگرافیا دابەش نەکردووە، بەڵکو گوتار و ستراتیجیی سیاسیی کوردیشی دابەشکردووە. ئەم دۆخە وایکردووە کە هەموو پارچەیەک بە جیاوازی مامەڵە لەگەڵ پرسە نەتەوەییەکە بکات و ئەمەش هێزی دیپلۆماسیی کوردی لاواز کردووە. ئەم پەرتەوازەییە لەکاتی قەیرانە گەورەکاندا زۆرتر دەرکەوتووە و هەندێکجار هێزە دەرەکییەکانیش سوودیان لێ وەرگرتووە.

سێیەم: زاڵبوونی بەرژەوەندیی دەوڵەتەکان

توێژینەوەکە جەخت دەکاتەوە کە لە هەموو قۆناغە مێژووییەکاندا، بەرژەوەندیی دەوڵەتە گەورەکان بەسەر مافی چارەی خۆنووسینی کورددا زاڵ بووە. هەرکاتێک پرسی کورد بەرەو چارەسەر چووە، هاوکێشەی نوێی هێز و بەرژەوەندییەکانی دەوڵەتان پێش بەو پرۆسەیە گرتووە.

چوارەم: شکستی مۆدێلی دەوڵەت-نەتەوە

نووسەر ئاماژه‌ى بۆ ئه‌وه‌كردووه‌ كه‌ زۆرێک لە دەوڵەتەکانی ناوچەکە لە دروستکردنی هاوبەشی نێوان نەتەوە و پێکهاتە جیاوازەکاندا سەرکەوتوو نەبوون. لەجیاتی ئەوە، هەوڵی یەکدەستکردنی زمان و ناسنامە و که‌لتوریان داوە، کە ئەمەش بەردەوام هۆکاری ناسەقامگیری و ململانێ بووە.

دەرئەنجامە ستراتیجییەکان

گرنگترین دەرئەنجامی توێژینەوەکە ئەوەیە کە پرسی کورد نابێت تەنها وەک بابەتێکی ناوخۆیی دەوڵەتان بخوێندرێتەوە. نووسەر پێیوایە ئەم پرسە پەیوەندی بە بنەماکانی یاسای نێودەوڵەتی، مافی چارەی خۆنووسین و دادپەروەریی نێودەوڵەتییەوە هەیە.

توێژینەوەکە هەوڵدەدات گفتوگۆ لەسەر سەربەخۆیی لە بازنەی هەست و سۆزەوە بگوازێتەوە بۆ بازنەی یاسا و ماف. بەپێی ئەم دیدگایە، سەربەخۆیی تەنها دروشمێکی سیاسی نییە، بەڵکو مافێکی بنەڕەتییە کە دەبێت له‌ڕێگەی میکانیزمە یاسایی و دیپلۆماسییەکانەوە پەیڕەو بکرێت.

توێژینەوەکە بە شێوەیەکی روون ئاماژە بەوە دەکات کە هیچ پڕۆژەیەکی نەتەوەیی سەرکەوتوو نابێت ئەگەر کورد بە یەک دەنگ قسە نەکات. لەڕوانگەی نووسەرەوە، یەکخستنی گوتاری سیاسی و نەتەوەیی یەکێکە لە پێش مەرجە سەرەکییەکانی گەیشتن بە هەر ئامانجێکی گەورە.

نووسەر ده‌ڵێت: سەدەی 21دا هێزی نەرمی، دیپلۆماسیی کلتوری، براندینگی نەتەوەیی و دیپلۆماسیی یاسایی دەتوانن لە هەر هێزێکی سەربازی کاریگەرتر بن، بۆیە پێشنیار دەکات تیمێکی تایبەتی یاسای نێودەوڵەتی و دامەزراوەی دیپلۆماسیی نەتەوەیی پێکبهێنرێت بۆ بەدواداچوونی دۆسیەی کورد لە ئاستی جیهانی.

لە کۆتاییدا، توێژینەوەکە بەو ئەنجامە گه‌يشتووه‌ کە پرسی کورد گەورەترین تاقیکردنەوەی دادپەروەریی سیستەمی نێودەوڵەتییە، سەرەڕای زۆهاب، سایکس-پیکۆ، لۆزان و چوار سەدە دابەشکاری، کورد هێشتا ناسنامە و بوونی نەتەوەیی خۆی پاراستووە. بەڵام لەڕوانگەی نووسەرەوە، ئەوەی دیاریدەکات سەدەی داهاتوو چۆن دەبێت، تەنها مێژوو نییە، بەڵکو توانای کوردە بۆ یەکخستنی گوتار، وەرگرتنی زمانێکی یاسایی و گواستنەوەی پرسی کورد لە قەوارەیەکی ناوخۆیی بۆ دۆسیەیەکی نێودەوڵەتی.

ئەگەر ئەمە رووبدات، ئەو "درزی نوێنەرایەتی" یەی کە توێژینەوەکە باس لێوە دەکات، لەوانەیە لە داهاتوودا بگۆڕێت بۆ دەروازەیەک بۆ نوێنەرایەتی و ناساندنی نەتەوەیەک کە چوار سەدەیە لە چاوەڕوانیی ئەو ساتەدایە.

*توێژینەوەکە لە ژمارە 52ی گۆڤاری خاڵ و  لە چوارچێوەی تەوەری کورد لە گەمە نێودەوڵەتییەکاندا بڵاوکراوەتەوە، هەروەها بە ئینگلیزیش لە پلاتفۆرمەکانی توێژەر بەردەستە.

PM:08:46:14/06/2026

ئه‌م بابه‌ته 372 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

لێرەوە کۆمێنت بنوسە لە فەیسبوک دەردەکەوێت