رێكخراوی‌ ستۆپ: بەردەوامیی ئەم دۆخە هەڕەشەی ڕاستەوخۆیە بۆ سەر کۆی کایەکانی حوکمڕانی

‌

ئه‌مه‌ش ده‌قی‌ راپۆرته‌كه‌یه‌:

ڕاپۆرتى هەڵسەنگاندن:

حوکمڕانی لە بۆشایی یاساییدا

مەترسییەکانی گۆڕینی حکومەتی کاربەڕێکەر بۆ دیفاکتۆیەکی درێژخایەن

ئامادەکردنى

ڕێکخراوى ستۆپ

ناوی راپۆرت: حوکمڕانی لە بۆشایی یاساییدا مەترسییەکانی گۆڕینی حکومەتی کاربەڕێکەر بۆ دیفاکتۆیەکی درێژخایەن

نوسین و ئامادەکردنی: رێکخراوى ستۆپ

ساڵی چاپ: مایسى ٢٠٢٦

بڵاوکراوەکانی رێکخراوی ستۆپ زنجیرەی (٤٢) ساڵی ٢٠٢٥

پڕۆژەى: بەهێزکردنى لێپرسینەوە و دەسەڵاتى یاسا له‌ هه‌رێمی کوردستان

Project: Promoting Transparency and Rule of Law in Kurdistan Region

پڕۆژە‌یه‌کی رێکخراوی ستۆپ بۆ چاودێری و پەرەپێدانە، کە به‌پاڵپشتی سندوقی نیشتمانی بۆ دیموکراسی ئەمریکى (NED) جێبه‌جێیده‌کات، له‌ ته‌موزی ساڵی ٢٠١٥ ده‌ستی پێکردوه‌، لەم وەرزەدا لە ئۆکتۆبەرى ٢٠٢٤ تا سێپتێمبەرى ٢٠٢٦ بەردەوام دەبێت. پڕۆژەکە لە ئاستى یەکەم چاودێری کاروبارە گشتیەکانى حکومەتى هەرێمى کوردستان دەکات. ئاستى دووەم تایبەتە بە هەڵسەنگاندنى شەفافیەت لە داهات و خەرجى هەرێمى کوردستان.

رێکخراوی ستۆپبۆ چاودێری و پەرەپێدان SOMD-:رێکخراوێکی کوردستانیە بەگوێرەی یاسای ژمارە (١)ی ساڵی ٢٠١١ لە فەرمانگەی رێکخراوە ناحکومییەکانی کوردستان تۆمارکراوە، رێکخراوی ستۆپ لەبواری بەدامەزراوەیی کردن و ڕووبەڕوبونەوەی گەندەڵی‌ و بەهێزکردنی بواری لێپرسینەوە‌و شەفافییەت لە هەرێمی کوردستان کاردەکات، لەڕێگای پاڵپشتی بۆ بەهێزکردنی دامودەزگاکانی تایبەت بە چاودێری ‌و لێپرسینەوە و نەهێشتنی گەندەڵی ‌و دروستکردنی هەماهەنگی لەگەڵیان، هاوکات چاودێریکردن ‌و بەشداری کردن لە فشارە مەدەنیەکان ‌و جێبەجێکردنی پڕۆژەی درێژخایەن لەو بوارە. ئۆفیسی سەرەکی رێکخراو لە هەولێری پایتەختی هەرێمی کوردستانە.

سندوقی نیشتمانی ئەمریکی بۆ دیموکراسی - NED:دامەزراوەیەکى تایبەتی قازانج نەویستە (نابازرگانی)یە کە لەساڵی١٩٨٣ دامەزراوە بە ئامانجی گەشەکردن و زیاتر بەهێزکردنی دیموکراسی لەسەرانسەری جیهان. بەشێوەیەکی سەرەکی لە لایەن کۆنگرێسی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا شایستە دارایەکان لە بودجەی وەڵات بۆ دابین دەکرێت. ئەم دامەزراوەیە ساڵانە زیاتر لە (١٢٠٠) بەخشین لە (٩٠) وڵاتی جیاواز پاڵپشتی لەو پڕۆژانە دەکات کە لایەن ئەو رێکخراو و گروپە ناحوکومییە - سەربەخۆکان پێشەکەش دەکرێن کە ئامانج و کارکردنی بڵاوکردنەوە و چەسپاندنی دیموکراسییە. دەزگاکە لەلایەن ئەنجوومەنێک بەرێوەدەبرێت کە کەسایەتی ناودار و پسپۆر و شارەزای چەندین بواری جیاوازی تێدایە کە سەربەخۆن لە بریاردان.

ستافی جێبەجێکردنی پڕۆژە

ناوەڕۆک

پێشەکى

هەرێمی کوردستان ئێستا بە قۆناغێکی سیاسی و یاسایی هەستیاردا تێپەڕ دەبێت. دواکەوتنی پرۆسەی پێکهێنانی کابینەی نوێی حکومەت و بەردەوامبوونی کارەکانی کابینەی نۆیەمی حکومەتی هەرێم بە ناونیشانی (حکومەتی کاربەڕێکەر)، لەگەڵ پەککەوتنی دامەزراوەی یاسادانان (پەرلەمان)، کاریگەریی قووڵ و ڕاستەوخۆیان لەسەر کۆی جومگەکانی حوکمڕانی و کارگێڕی لە هەرێمدا دروست کردووە.

دواکەوتنی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی پەرلەمان و هەڵبژاردنی سەرۆکی هەرێم و ڕاسپاردنی سەرۆکی حکومەت بۆ پێکهێنانی کابینەی نوێ لە هەرێمی کوردستان، بۆ یەکەمجارە هەرێم دووچاری قەیرانێکی لەم شێوەیە دەبێتەوە کە ماوەی زیاتر لە (١٨ مانگ) بەسەر هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستاندا بە نادیاری بمێنێتەوە. پێویست بوو بەپێی پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمان، لە ٢ی ١٢ی ٢٠٢٤ دەستەی سەرۆکایەتیی پەرلەمان هەڵبژێردرابوایە، نەک دانیشتنەکە بە کراوەیی بەجێبهێڵدرایە. هەروەها لە ماوەی ٣٠ ڕۆژ لەم ڕێکەوتە، بەپێی یاسای کاراکردنەوەی دامەزراوەی سەرۆکایەتیی هەرێم، ژمارە (١)ی ساڵی ٢٠١٩، پێویستە سەرۆکی هەرێم هەڵبژێردرێت و ئەویش گەورەترین فراکسیۆن بۆ پێکهێنانی حکومەت ڕادەسپێرێت.

ئەم پرۆسەیە هیچی بەپێی یاسا و پەیڕەو ئەنجام نەدراوە، ئەمەش وای کردووە دامەزراوەکان لە بۆشایی یاسایی و شەرعییەتدا درێژە بە کارەکانیان بدەن، کە کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر پاشەکشەی دامەزراوە هەڵبژێردراو، شەرعی، جێبەجێکردن و چاودێرییەکانیش هەبووە.

ئەم ڕاپۆرتە هەڵسەنگاندنێکە بۆ ئاستی کارایی و ئەو ئاستەنگە یاسایی و دامەزراوەییانەی کە ڕووبەڕووی دەزگا چاودێرییەکانی هەرێمی کوردستان بوونەتەوە، لەوانە: (دەستەی دەسپاکی، دیوانی چاودێریی دارایی، دەستەی سەربەخۆی مافی مرۆڤ و دەستەی پاراستن و چاککردنی ژینگە). لە سایەی نەبوونی پەرلەمانێکی کارا، ئەم دامەزراوانە لە بۆشاییەکی یاساییدا دەژین و ئەرکە چاودێرییەکانیان بەهۆی تەواوبوونی ماوەی یاسایی سەرۆکەکانیان و نەبوونی بودجەی پێویست، تووشی سستی و پاشەکشەی گەورە بووە. ئەم ڕاپۆرتە لێکەوتەکانی بەردەوامیی دۆخی ئێستا، بەسەر سێ ئاستی جیاوازدا دابەش کردووە:

یەکەم:کاریگەرییەکانی پەککەوتنی پەرلەمان وەک دەسەڵاتی یاسادانان.

دووەم:کاریگەرییەکانی بەردەوامیی حکومەتی کاربەڕێکەر لەسەر کارایی دامەزراوەکانی حکومەت.

سێیەم:لێکەوتەکانی لەسەر دامەزراوەکانی چاودێری و ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی.

بەپێی بەدواداچوونی تیمی ئامادەکردنی ڕاپۆرت، ڕۆژ بە ڕۆژ کاریگەرییەکانی بۆشایی دامەزراوەیی، شەرعی و یاسایی زیاتر دەبێت؛ بەجۆرێک دۆخەکە بەرەو قۆناغی بەڕێوەبردنی دوو ئیدارەیی (١٩٩٧-٢٠٠٥) دەگەڕێتەوە، کە ئەو کات هەریەک لە ئیدارەی هەولێر و دهۆک وەک دەسەڵاتی (ئەمری واقیع) ناوچەکانی حوکمڕانیی خۆیان بەڕێوە بردووە، لە دەرەوەی چاودێریی دروستی پەرلەمان و جێبەجێکردنی بنەماکانی حوکمڕانیی باش کە لە دەسپێشخەرییە نێودەوڵەتییەکاندا هاتووە.

جگە لە لایەنە تیۆری و یاساییەکە، ئەم ڕاپۆرتە پشت بە ئەنجامی ڕاپرسییەک دەبەستێت کە لە نێو کارمەندانی دامەزراوەکانی حکومەتدا ئەنجام دراوە. تێیدا (داتا و ئامارەکان) وێنەیەکمان نیشان دەدەن کە بێئومێدییەکی زۆر لە پرۆسەی چاکسازی و حوکمڕانی و نیگەرانییەکی قووڵ لە دابڕانی نێوان ناوەندی بڕیار و فەرمانگەکان بەدی دەکرێت.

ئامانجی سەرەکیی ئەم ڕاپۆرتە، خستنەڕووی ئەو مەترسییانەیە کە هەڕەشە لە بنەماکانی دیموکراسی و سەروەریی یاسا دەکەن لە هەرێمی کوردستان، هەروەها هەوڵێکە بۆ هۆشداریدان لەوەی کە بەردەوامبوونی دۆخی کاربەڕێکردن و پەککەوتنی چاودێریی پەرلەمانی، نەک هەر دامەزراوەکان لاواز دەکات، بەڵکو متمانەی هاوڵاتییانیش بە سیستمە سیاسییەکە بەتەواوی دەهەژێنێت. درێژەکێشانی ئەم دۆخە و ململانێی نێوان ئەو دوو هێزە (یەکێتی و پارتی)، کاریگەریی لەسەر شەرعییەتی کیانی هەرێمی کوردستان دەبێت. هیوادارین ئەو ڕاسپاردە و پێشنیازانەی لە کۆتایی ئەم ڕاپۆرتەدا هاتوون، ببنە فشار و هەوێنێک بۆ دەربازبوون لەم بنبەستە سیاسییە و گەڕانەوەی شەرعییەت و کارایی بۆ دامەزراوەکانی هەرێمی کوردستان.

مەترسییەکانی بە دیفاکتۆبوونی حکومەتی کاربەڕێکەر لە هەرێمی کوردستان

ئەزموونی سیاسی هەرێمی کوردستان لەبەردەم قۆناغێکی نوێ و مەترسیداردایە، سەرەڕای ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پەرلەمان، بەڵام بەهۆی بێباکی و ململانێی توندی هێزە سیاسییە باڵادەستەکان بە تایبەت (پارتی و یەکێتی)، پرۆسەی پێکهێنانی کابینەی (١٠)یەم گەیشتووەتە بنبەست. درێژەکێشانی تەمەنی حکومەتی کاربەڕێکەر بۆ ماوەی زیاتر لە ٣ ساڵ، مەترسییەکی گەورەی هێناوەتە کایەوە، بە گۆڕینی حکومەتی کاربەڕێکەر لە دۆخێکی کاتییەوە بۆ دیفاکتۆیەکی درێژخایەنی حوکمڕانی. کاریگەریی خراپى ستراتیژی و دامەزراوەیی جێدەێڵێت، واتە بەردەوامیی ئەم دۆخە نەخوازراوە تەنها کێشەیەکی کارگێڕی نییە، بەڵکو هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆیە بۆ سەر کۆی کایەکانی حوکمڕانی، کە گرنگترینیان ئەمانەن:

یەکەم:پاشەکشەی شەرعییەت و ئیفلیجیی دامەزراوەیی

• نەمانى پەرلەمان:نەبوونی دامەزراوەیەکی یاسادانان و چاودێر، حکومەتی لە لێپرسینەوە و چاودێری بەدەر کردووە.
• لەدەستدانی شەرعییەتی یاسایی: حکومەتێک کە تەنها کاربەڕێکەر بێت، دەسەڵاتی بڕیاردانی ستراتیژی و یاسایی نامێنێت، ئەمەش دەبێتە هۆی لاوازبوونی پێگەی یاسایی لە ئاستی ناوخۆ و دەرەوە.
• پوکانەوەی ڕۆڵی دامەزراوەکان:دەزگا چاودێری و کارگێڕییەکان کاریگەری و سەربەخۆیی خۆیان لەدەست دەدەن و دەبنە پاشکۆی بڕیاری سیاسی.

دووەم: مەترسییە سیاسی و نیشتمانییەکان

• تۆخبوونەوەی دوو ئیدارەیی:درێژەکێشانی کاربەڕێکەری، زەمینە خۆش دەکات بۆ گەڕانەوەی قەوارەی هەرێم بۆ سەردەمی دوو ئیدارەیی و دابەشبوونی زیاتری سنوورەکان.
• چەقبەستوویی سیاسی: لە باربردنى پرۆسەی دیموکراسی و بێومێدکردنی هاوڵاتییان لە سندوقەکانی دەنگدان.
• لەبەریەکهەڵوەشانەوەی کیانی هەرێم: ئەم دۆخە هەڕەشەیەکی جددییە لەسەر مانەوەی هەرێمی کوردستان وەک قەوارەیەکی دەستووری لە چوارچێوەی عێراقدا.

سێیەم: پێگە نێودەوڵەتی و ئابوورییەکان

• لەدەستدانی پێگەی نێودەوڵەتى:کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و وڵاتانی هاوپەیمان، بە گومانەوە سەیری حکومەتێک دەکەن کە شەرعییەتی هەڵبژاردنی نەبێت و تەنها کاربەڕێکەر بێت.
• تەنگژەی ئابووری:نەبوونی یاسای بودجە و پلانی درێژخایەنی ئابووری، دەبێتە هۆی سستبوونی بازاڕ و ڕاوەستانی پرۆژە ستراتیژییەکان.

ئەم ڕاپۆرتە هەوڵێکە بۆ ڕووناککردنەوەی ئەو مەترسییانەی کە بەهۆی درێژەکێشانی تەمەنی حکومەتی کاربەڕێکەرەوە دروست بوون، بەتایبەتى تیشک دەخەینە سەر پرۆسەی لاوازبوونى ڕۆڵ و کارایی دامەزراوەکان و دەرەنجامە خراپەکانی ئەم دۆخە لەسەر ئێستا و ئایندەی هەرێمی کوردستان.

بەشى یەکەم

لێكه‌وته‌كانی به‌رده‌وامی حكومه‌تی كاربه‌رێكه‌ر له‌سه‌ر دامه‌زراوه‌كانی چاودێری

یەکێک لەو سێکتەرانەی زۆر کاریگەر بووە بە لێکەوتەکانی حکومەتی کاربەڕێكەر لە هەرێمی کوردستان، دامەزراوەکانی چاودێری و بەدواداچوونی تایبەت بە کاری حکومەت و دامەزراوە گشتی و تایبەتییەکانن، لە نێویاندا (دەستەی دەسپاکی، دیوانی چاودێریی دارایی، دەستەی مافی مرۆڤ و دەستەی پاراستن و چاککردنی ژینگە). ئەوەی تیمی ئامادەکردنی ڕاپۆرت تێبینیی کردووە، سەرەڕای خاڵی جیا، بەڵام هەموو دەزگاکان لە دوو خاڵدا هاوبەشن کە بریتین لە:

١. بەسەرچوونی ماوەی یاسایی سەرۆکی دامەزراوەکان.

٢. پێویستیی هەموارکردنەوەی یاساکانیان لە پەرلەمان.

لێرەدا لێکەوتەکانی سەر هەر دەزگایەک بەشێوەی جیاواز هەڵسەنگێندراوە:

یەکەم: دەستەی دەسپاکی

دەستەی دەسپاکی بە یاسای ژمارە ٣ی ساڵی ٢٠١١ی پەرلەمانی کوردستان دامەزراوە، ڕاستەوخۆ لەژێر چاودێریی پەرلەمانە، بەشێوەی سەربەخۆ پێویستە تەرخانکراوی دارایی لە بودجەی گشتیدا بۆ دابین بکرێت. دەستەکە یەکێکە لەو دامەزراوانەی کە کارەکانی بەهۆی نەبوونی پەرلەمان و بەردەوامیی حکومەتی کاربەڕێكەر کاریگەر بووە، لە چەند ڕوویەکەوە:

١. ماوەی ياسايى سەرۆکی دەستەکە نیسانی ٢٠١٨ كۆتایی هاتووه‌، لە ماوەی خولی ڕابردووی پەرلەمان کە کارا بوو، سێ جار بە فەرمی سەرۆکی دەستە داوای کردووە کە پۆستەکەی یەکلا بکەنەوە و وەڵام نەدراوەتەوە.

٢. دەستە ڕاپۆرتەکانی خۆی بۆ پەرلەمان بەرز دەکاتەوە، بەڵام بەهۆی کارانەبوونی پەرلەمان ڕاپۆرتەکان لەلایەن لیژنەکانی پەرلەمان بەدواداچوونی بۆ ناکرێت.

٣. پێویستیی هەمواری یاسای دەستە، بەهۆی گۆڕانکارییە نوێیەکان و هەندێ تێکەڵیی دەسەڵات لەگەڵ دامەزراوە نزیکەکان، هەمواری پێویستیش لەلایەن دەستەوە پێشکەشی پەرلەمان کراوە، بەڵام کاری لەسەر نەکراوە.

٤. تەرخانکردنی دارایی سەربەخۆ بەپێی یاسای بودجە، ئەگەرچی لە خولی پێشووی پەرلەمانیش بەهۆی دەرنەچوونی یاسای بودجە تەرخانکراوی داراییان نەبووە.

٥. بەهۆی بەردەوامیی حکومەتی کاربەڕێكەر ستراتیژییەتی نوێی ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی لە هەرێمی کوردستان کە دەستەی دەسپاکی چاودێریی دەکات دەرنەچووە، پشت بە ستراتیژییەتی پێشوو دەبەسترێت، کە بەهۆی کارانەبوونی پەرلەمان و بەسەرچوونی حکومەت ئەویش جێبەجێکردنی سست بووە.

دووەم: دیوانی چاودێریی دارایی هەرێم

دیوانی چاودێریی دارایی بەپێی یاسای ژمارە (٢)ی ساڵی ٢٠٠٨ی پەرلەمانی کوردستان کار دەکات، ڕاستەوخۆ بە پەرلەمانی کوردستان بەستراوەتەوە، پێویستە ڕاپۆرتی ساڵانەی خۆی ئاراستەی پەرلەمانی کوردستان بکات. ئەم دامەزراوەیە ئەویش وەک دامەزراوەکانی دیکە لەگەڵ بەسەرچوونی حکومەت و کارانەبوونی پەرلەمان کاریگەریی لەسەر هەبووە، لەوانە:

١. بەهۆی خانەنشینبوونی سەرۆکەکەی له ئایاری ٢٠٢٣، ئێستا دیوانی چاودێریی هەرێم بەبێ سەرۆک ماوەتەوە، کە ئەرکی پەرلەمانی کوردستانە بەپێی یاسا سەرۆکی بۆ دیاری بکات.

٢. دەرچوونی لیژنەکانی وردبینی لە دیوانی چاودێریی دارایی هەرێم پێویستە بە واژووی سەرۆکی دیوان بێت، ئێستا بەهۆی نەبوونی سەرۆک، ناتوانرێت لیژنەکانی وردبینی و بەدواداچوون بەشێوەی یاسایی کارەکانی خۆیان جێبەجێ بکەن.

٣. لەبەر ئەوەی لیژنەی لێکۆڵینەوە (تحقیق) دەبێت بە فەرمانی سەرۆکی دیوانی چاودێریی دارایی هەرێم بێت، بۆیە دیوان ناتوانێت هیچ لێکۆڵینەوەیەک لە کەیسەکاندا بکات.

٤. یاسای دیوان پێویستی بە هەموار هەیە بۆ ئەوەی بتوانێت خۆی لەگەڵ گۆڕانکارییەکان بگونجێنێت و بەپێی پێوەرە وردبینییە نێودەوڵەتییەکان بێت.

٥. گشت مامەڵەکانی دارایی حکومەتی هەرێم نایاساییە لەبەر ئەوەی هیچ چاودێرییەک نییە لەسەر مامەڵەکانی خەرج و داهات لە هەرێم، وە بەپێی یاسای دیوانی چاودێریی دارایی پێویستە هەموو خەرج و داهاتی حکومەت ساڵانە لەلایەن دیوانی چاودێریی دارایی وردبینیی بۆ بکرێت.

٦. دیوان ڕاپۆرتەکانی ئاراستەی پەرلەمانی کوردستان دەکات، بەهۆی کارانەبوونی پەرلەمان بۆشایی گەورە لە شێوازی کارکردنیدا دروست بووە.

سێیەم: دەستەی سەربەخۆی مافی مرۆڤ

دەستەی سەربەخۆی مافی مرۆڤ لە هەرێمی کوردستان دامەزراوەیەکی فەرمی و سەربەخۆیە، بەپێی یاسای ژمارە ٤ی ساڵی ٢٠١٠ی پەرلەمانی کوردستان دامەزراوە. ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە پەرلەمانی کوردستان، ئەرکی سەرەکیی چاودێریکردن، پاراستن، و داکۆکیکردنە لە مافەکانی مرۆڤ. لێکەوتەکانی کارانەبوونی پەرلەمان و بەردەوامیی حکومەتی کاربەڕێكەر لەسەر دەستەکە:

١. ماوەی یاسایی سەرۆکی دەستە له تەممووزی ٢٠٢٥دا بەفەرمی بەسەرچوه.، بەهۆی کارانەبوونی پەرلەمان نەتوانراوە دووبارە متمانەی پێ بدرێت یان دەنگ بە کەسێکی دیکە بدرێت.

٢. یاسای دەستە پێویستی بە هەموارە، لەگەڵ ٦ یاسای دیکەی پەیوەندیدار بە مافەکانی مرۆڤ، بەڵام بەهۆی ناکارایی پەرلەمان نەتوانراوە هەموارەکان بکرێن، کە ڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە کاریگەرترکردنی ڕۆڵی دەزگاکە هەیە بۆ پاراستنی مافەکانی مرۆڤ.

٣. کارانەبوونی پەرلەمان وای کردووە دەستە نەتوانێت هەماهەنگیی پێویست لەگەڵ لیژنە تایبەتەکانی پەرلەمان بۆ داکۆکی لە مافەکانی مرۆڤ بکات.

٤. بەهۆی بەرپرسیارنەبوونی حکومەت بەرامبەر پەرلەمان، دەستە نەتوانێت هێزی یاسایی و چاودێری وەک پێویست بەرامبەر حکومەت و دامەزراوەکانی دیکە بەکاربهێنێت لەکاتی هەبوونی پێشێلکاری.

چوارەم: دەستەی پاراستن و چاککردنی ژینگە

دەستەی پاراستن و چاککردنی ژینگە بەپێی یاسای ژمارە ٣ی ساڵی ٢٠١٠ی پەرلەمانی کوردستان دامەزراوە، ئەرکی چاودێری و پاراستن و چاککردنی ژینگەیە لە هەرێمی کوردستان، ڕاستەوخۆ بە سەرۆکایەتیی ئەنجومەنی وەزیرانەوە بەستراوەتەوە. لێکەوتەکانی بەردەوامیی حکومەتی کاربەڕێكەر و کارانەبوونی پەرلەمان لەسەر کاری دەستە:

١. سەرۆکی دەستە لە مانگی ئازارى ٢٠٢٥ خانەنشین بوو، لەو کاتەوە سەرۆکایەتیی دەستە بەشێوەی وەکالەت بەڕێوە دەچێت، سەرۆکی نوێی بۆ دیاری نەکراوە، ئەمەش کاریگەریی لەسەر جێبەجێکردنی دەسەڵاتەکان هەبووە، بەهۆی دووریی کەسی یەکەم و بەڕێوەبەرەکان بەتایبەت لە ڕووی نەبوونی پەیوەندیی بەردەوام و کۆبوونەوەی دەوریی ئەنجومەنی دەستە و نەبوونی ڕوئیایەکی ڕوون بۆ کارکردن، هەروەها دواکەوتنی ڕایکردن و مامەڵەی هاوڵاتیان لە بواری پێدانی ڕەزامەندیی پڕۆژەکان کەوا ڕێکارەکانیان لە دیوانی دەستە ئەنجام دەدرێت.

٢. هەمواری یاسای دەستە ئامادەکراوە، بەڵام بەهۆی کارانەبوونی پەرلەمان هەموارەکە نەکراوە، لە کاتێکدا ئەنجامدانی هەموارەکە پێویستییەکی هەنووکەیی دەزگاکەیە بۆ ئەوەی بەپێی گۆڕانکارییە نوێیەکانی بواری ژینگە بتوانێت ڕۆڵی خۆی بگێڕێت، هەروەها بۆ نەهێشتنی بەریەککەوتنی زۆری ئیش و کارەکان لەگەڵ دامودەزگاکانی تری حکومەتی هەرێم کەوا پەیوەندیدارن و ڕۆژانە مامەڵەی هاوڵاتیان بۆ دەستە دەنێرن.

٣. کاریگەریی هەبووە لەسەر کەمبوونەوەی هەماهەنگی و کاری پێکەوەیی و پەیوەندییەکانی دەستەی ژینگە لەگەڵ دامودەزگاکانی تری حکومەت بۆ کۆبوونەوە و دانانی پلان و کاری هاوبەش، هەروەها هەماهەنگی لەگەڵ ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان و نوێنەری وڵاتان.

بەشى دووەم

لێكه‌وته‌كانی به‌رده‌وامی پەککەوتنى پەرلەمانى کوردستان لەسەر دامەزراوەکان، ئیفلیجکردنی ئەرکە دەستوورییەکان و پەککەوتنی ڕۆڵی چاودێری پەرلەمان

١. پێشینەی دۆخى پەرلەمانی سڕکراو

سەرەڕای ئەنجامدانی هەڵبژاردنی خولی شەشەمی پەرلەمانی کوردستان لە ٢٠ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٤ و گرێدانی یەکەم دانیشتن لە ڕێکەوتی ٢ی دێسەمبەری ٢٠٢٤، بەڵام پڕۆسەی دیموکراسی لە هەرێمی کوردستان تووشی چەقبەستووییەکی یاسایی بووەتەوە. هێشتنەوەی دانیشتنی یەکەم بە "کراوەیی" بەبێ هەڵبژاردنی دەستەی سەرۆکایەتی، پێشێلکارییەکی ڕوونی عورفە دەستوورییەکانە.

ئەوەی جێگەی هەڵوەستەی جیدییە، بەستنی تەواوی شایستە داراییەکان و ئیمتیازاتەکانە (مووچە، پاسەوان، شوێنی مانەوە) بۆ ئەندامانی پەرلەمان لە کاتێکدا کە هیچ "بەرهەمێکی یاسادانان یان چاودێرییان" پێشکەش نەکردووە. ئەم دۆخە لە حوکمڕانیدا وەک بەهەدەردانی سامانی گشتی لە بەرامبەر پەککەوتنی ئەرکەکان پۆلێن دەکرێت.

٢. ئەرکە فەرامۆشکراوەکان و تێچووی بێدەنگی پەرلەمان

پەککەوتنی پەرلەمان تەنها کێشەیەکی سیاسی نییە، بەڵکو زیانی ڕاستەوخۆی بە بەرژەوەندییە گشتییەکانی هاوڵاتیان گەیاندووە. لەم ماوەیەدا پەرلەمان دەبوو ئەم ئەرکە لەپێشینەیانە جێبەجێ بکات:

یاسای بودجە: لەژێر ڕۆشنایی ڕێککەوتنە نوێیەکانی هەولێر و بەغدا، پەرلەمان دەبوو چوارچێوەیەکی یاسایی بۆ داهات و خەرجییەکان دابڕێژێت بۆ دەستەبەرکردنی شەفافیەت.

کاراکردنەوەی لیژنە هەمیشەییەکان: نەبوونی لیژنەکان بەواتای پچڕانی پەیوەندی نێوان هاوڵاتی و دەسەڵاتە، هیچ لایەنێکی یاسایی نییە بەدواداچوون بۆ کێشە ڕۆژانەکانی خەڵک و کارەکانی حکومەتی کاربەڕێکەر بکات.

چاودێری دامەزراوەکانی ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی: پەککەوتنی پەرلەمان بووەتە هۆی سستبوونی دامەزراوە چاودێرییەکانی دیکە کە شەرعییەتی کارەکانیان لە پەرلەمانەوە وەردەگرن.

٣. نەخشەڕێگای بەرپرسیارێتی و فشار

وەک ڕێکخراوێکی کۆمەڵگەی مەدەنی، جەخت لەوە دەکەینەوە کە پەرلەمانتاران لە ڕووی یاسایی و ئەخلاقییەوە بەرپرسیارن لەم چەقبەستووییە و پێشنیار دەکەین:

أ. بەرپرسیارێتی یاسایی و ئەخلاقی: پەرلەمانتاران نوێنەرایەتی دەنگدەر دەکەن، نەک تەنها حزبەکانیان. وەرگرتنی مووچە بەبێ ئەنجامدانی ئەرکی پەرلەمانی، متمانەی جەماوەری بە دامەزراوەی دیموکراسی دادەماڵێت. پێویستە پەرلەمانتاران فشار بکەن بۆ کۆتاییهێنان بە دانیشتنی کراوە.

ب. مۆدێلی کاراکردنی پێشوەختە (ئەزموونی بەغدا): پێویستە لایەنە سیاسییەکان ململانێی پێکهێنانی حکومەت لە کارەکانی پەرلەمان جیا بکەنەوە. هاوشێوەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، دەکرێت پەرلەمان دەستەی سەرۆکایەتی کاتی یان هەمیشەیی هەڵبژێرێت و لیژنەکان کارا بکات بۆ چاودێریکردنی حکومەتی کاربەڕێکەر، تەنانەت ئەگەر حکومەتی نوێش پێکنەهاتبێت.

ج. پەنابردن بۆ فشاری مەدەنی (مانگرتنی پەرلەمانی): داوا لەو پەرلەمانتارانە دەکەین کە خۆیان بە خەمخۆری سەروەری یاسا دەزانن، پەنا بۆ مانگرتنی کراوە لەناو هۆڵی پەرلەمان ببەن. ئەم هەنگاوە دەبێتە فشارێکی نێودەوڵەتی و ناوخۆیی لەسەر ئەو لایەنانەی کە پەرلەمانیان وەک بارمتەی سیاسی گرتووە.

قبوڵکردنی دۆخی ئێستا وەک دیاردەیەکی ئاسایی مەترسیدارترین هەڕەشەیە بۆ سەر داهاتووی قەوارەی هەرێم و سیستەمی پەرلەمانی، حکومەتی کاربەڕێکەر ناتوانێت بەبێ چاودێری پەرلەمانی بەردەوام بێت. بەرپرسیارێتی مێژوویی پەککەوتنی دامەزراوەکان و دابەزینی متمانەی دەنگدەران، ڕاستەوخۆ دەکەوێتە ئەستۆی ئەو پەرلەمانتارانەی کە بێدەنگییان هەڵبژاردووە.

فشار و هەڵوێست وەگرتن بۆ تێپەڕاندنى ئەو دۆخە

مانگرتنى پەرلەمان

بەناوبانگترین و مێژووییترین مانگرتنەکان لە مێژووی سیاسیی کوردستانی باشووردا، کە بە (مانگرتنی پەرلەمانتاران بۆ ڕاگرتنی شەڕی ناوخۆ) دەناسرێت. ئەم مانگرتنە لە ساڵی ١٩٩٤دا ڕوویدا، کاتێک شەڕی ناوخۆ (براکوژی) لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان گەیشتبووە ترۆپک و خەریک بوو ئەزموونی نوێی هەرێمی کوردستان و پەرلەمانەکەی لەناو دەبرد، لێرەدا پوختەی ئەو ئەزموونە مێژووییە دەخەینە ڕوو:

١. کات و شوێنی مانگرتنەکە: مانگرتنەکە لە مانگی (حوزەیرانی ساڵی ١٩٩٤) دەستی پێکرد. پەرلەمانتاران لەناو هۆڵی پەرلەمانی کوردستان لە شاری هەولێر کۆبوونەوە و بڕیاریاندا مان بگرن تا ئەو کاتەی شەڕ دەوەستێت.

٢. بەشداربووان: ژمارەی ئەو پەرلەمانتارانەی بەشدارییان تێدا کرد نزیکەی ٣٠ بۆ ٣٢ پەرلەمانتار بوون لە فراکسیۆنە جیاوازەکان (سەوز، زەرد، و لایەنەکانی تری وەک حزبی سۆسیالیست و پارتە کلد و ئاشوورییەکان). ئەم پەرلەمانتارانە بڕیاریان دا وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بڕیاری حزبەکانیان و بۆ پاراستنی خوێنی گەنجانی کورد، مانیان لە خواردن گرت.

٣. ئامانجەکان: پەرلەمانتارە مانگرتووەکان چەند داواکارییەکی ڕوونیان هەبوو:

oڕاگرتنی دەستبەجێی شەڕ لە هەموو میحوەرەکان.

oکێشانەوەی هێزە چەکدارەکان لە ناو شارەکان.

oگەڕانەوەی هەیبەت بۆ پەرلەمان و حکومەت وەک تەنیا سەرچاوەی بڕیار.

oدانیشتنی هەردوو سەرکردەی یەکەم (مەسعوود بارزانی و جەلال تاڵەبانی) بۆ ڕێککەوتن.

٤. کاردانەوە جەماوەرییەکان: ئەم مانگرتنە شەپۆلێکی گەورەی جەماوەریی لەگەڵ خۆی هێنا. خەڵکێکی زۆر لە هەولێر و شارەکانی تری کوردستانەوە دەچوونە بەردەم تەلاری پەرلەمان بۆ پشتگیریکردنی پەرلەمانتارەکان. دیمەنەکە زۆر کاریگەر بوو، چونکە پەرلەمانتاران لەسەر عەرز دەخەوتن و تەنیا ئاویان دەخواردەوە، ئەمەش وێنەیەکی جیاوازی پەرلەمانتاری نیشانی خەڵک دا کە ئامادەن لەپێناو ئاشتی گیانی خۆیان بخەنە مەترسییەوە.

٥. ئەنجامەکان:

فشاری سیاسی: ئەم مانگرتنە فشارێکی ئەخلاقی و سیاسی گەورەی خستە سەر هەردوو سەرکردایەتی پارتی و یەکێتی.

ڕێککەوتنی پاریس و تاران: هەرچەندە مانگرتنەکە نەبووە هۆی کۆتاییهاتنی یەکجاریی شەڕەکە (چونکە شەڕ تا ١٩٩٨ بە پچڕپچڕی بەردەوام بوو)، بەڵام توانی بۆ ماوەیەک شەڕەکە ڕابگرێت و زەمینە خۆش بکات بۆ کۆبوونەوەی سەرکردەکان.

لە مێژووی پەرلەمانتاری ئەمە بە یەکێک لە هەڵوێستە کاریگەرەکانى مێژووی پەرلەمانی کوردستان دادەنرێت، چونکە پەرلەمانتاران سەلماندیان کە دەتوانن لە دەرەوەی ئیرادەی حزبەکانیشیان هەڵوێستی نیشتمانی وەربگرن.

بەشى سێەم

ڕاپرسی هەڵسەنگاندنى لێکەوتەکانى پێکنەهێنانى (کابینەى دەیەمى) حکومەتى هەرێمى کوردستان لە سەر دامەزراوەکانى هەرێمى کوردستان

یەکێکی دیکە لە نیشانە دیارەکانی سستبوونی کارەکانی دەسەڵاتی جێبەجێکردن لە سایەی حکومەتی کاربەڕێكەردا، پاشەکشەی بەرچاوی کۆبوونەوەکانی ئەنجومەنی وەزیرانە. بەپێی پەیڕەوی ناوخۆی ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمی کوردستان، پێویستە ئەنجومەنەکە هەفتانە و لە ڕۆژانی چوارشەممەدا کۆبوونەوەی ئاسایی خۆی ئەنجام بدات. بەڵام بەپێی بەدواداچوونەکانی تیمی ئامادەکردنی ڕاپۆرت، لە ماوەی پێنج مانگی سەرەتای ساڵی ٢٠٢٦دا، لە کۆی (٢١) چوارشەممە کە دەبوو تێیدا کۆبوونەوەی فەرمی ئەنجام بدرایە، ئەنجومەنی وەزیران تەنها (٣) کۆبوونەوەی ئەنجام داوە. ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کە حکومەت تەنها بە ڕێژەی (١٤٪) پابەندی پەیڕەوی ناوخۆی خۆی بووە، ئەم سستییە گەورەیەش لە کۆبوونەوە و بڕیارەکاندا، کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر سستبونی كاری دامەزراوەکانی حكومه‌تی هه‌رێم هەبووە.

له‌م چوارچێوه‌یه‌ تیمی ئاماده‌كردنی راپۆرت ڕاپرسیه‌كی تایبه‌تی به‌ دۆخی حكومه‌تی هه‌رێم له‌سه‌رده‌می كاربه‌رێكه‌ریی ئه‌نجامداوه‌.

یەکەم: چوارچێوەى ڕاپرسیەکە

ئەم ڕاپرسیە بە ئامانجی هەڵسەنگاندنی لێکەوتەکانی پێکنەهێنانى کابینەى نوێ و حکومەتی کاربەڕێکەر لەسەرخزمەتگوزارى و چالاکی دامەزراوە حکومی چاودێریەکانی هەرێمی کوردستان، بەمەبەستی تێگەیشتن لە بەردەوامی ئەم دۆخە چ کاریگەریەکی لەسەر خزمەتگوزارى و کارایی دامەزراوەکان و جێبەجێکردنى کارنامە جێدەهێڵێت، بەشێک دەبێت لە ڕاپۆرتێک بۆ ئەوەی بەرچاو ڕوونی لەسەر ئەم قۆناغەی حکومڕانی لەسەر هەرێمی کوردستان بخرێتە ڕوو، بەهۆی ئەوەی لە کۆتایی ساڵی ۲۰۲۲ەوە حکومەتی هەرێم ماوەی یاسایی تەواوکردوو، ئێستا دوای تێپەڕبونی زیاتر لە ساڵێک و شه‌ش مانگ کابینەى دەیەمى حکومەتى هەرێمى کوردستان پێکنەهاتووە.

راپرسیەکە لە (٦) پرسیار پێکهاتووە، لە نێو کارمەندانى حکومەت ئەنجامدراوە، تارادەیەک هاوسەنگی دابەشبونی جوگرافی لە نێوان پارێزگا و ئیدارە سەربەخۆکانى هەرێمى کوردستان لە بەرچاوگیراوە، ئەگەرچی خواستی ئێمە لەو رێژەیە زیاتر بوو، ڕاپرسیەکە بەشێوەى ئۆنڵاین بووە و نزیکەى (٢٠٠) فۆرم پڕکراوەتەوە.

دووەم: زانیاری گشتی بەشداربووان

دابەشبوونی جوگرافی: زۆرترین بەشداربوو لە هەولێر (٢٨.١٪) بوون، پاشان سلێمانی (٢٤.٦٪)، دهۆک (٢١.١٪)، و هەڵەبجە (١٦.٧٪)، لەگەڵ بەشداربووانی ئیدارە سەربەخۆکان (سۆران، گەرمیان، ڕاپەڕین، زاخۆ).

ڕەگەز: بەشداربووان پیاوان بە ڕێژەی (٧٩.٨٪)، ئافرەتان (٢٠.٢٪).

سێیەم: وەڵامى پرسیارەکان

پرسیارى یەکەم: دۆخى جێبەجێ کردنى کارنامەى کابينەى حکومەت و بەڵێنەکانى چاکسازى لە ماوەى حکومەتى کاربەڕێکەر لە چ ئاستێک دەبینی؟

وەڵامەکان بەوشێوەیەى خوارەوەیە:

ئاستی جێبەجێکردنی چاکسازی و بەڵێنەکان:زۆرینەی هەرە زۆری بەشداربووان بە ڕێژەی (٦٥.٥٪) پێیان وایە ئاستی جێبەجێکردنی چاکسازی لەم قۆناغەی کاربەڕێکردندا خراپ بووە، ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە فەرمانبەران هەست بە وەستانی پڕۆسەی چاکسازی دەکەن.

پرسیارى دووەم: ئەنجومەنى وەزیران لە قۆناغی ئێستا تاچەند بەدەنگەوەهاتنى هەیە بۆ ئەرک و بەرپرسیارێتیەکانى بەرامبەر دامەزراوەکەت؟

وەڵامەکان بەوشێوەیەى خوارەوەیە:

بەدەنگەوەهاتنی ئەنجومەنی وەزیران: (٥٨.٨٪)ی بەشداربووان پێیان وایە بەدەنگەوەهاتنی ئەنجومەنی وەزیران بۆ کێشەکانی دامەزراوەکانیان خراپ بووە، ئەمە دەریدەخات کە پەیوەندی و هەماهەنگی نێوان ناوەندی بڕیار و دامودەزگاکان لاواز بووە.

پرسیارى سیێەم: لەبواری چاودێری و هەڵسەنگاندنی ئەدای ناوخۆیی دامەزراوەکەت، بەهۆی ناكارایی پەرلەمان و بەردەوامی حكومەتی كاربەرێكەر بەڕوونی سستی لە ئەدای حكومەت لە رووی چاودێری و هەلسەنگاندنەوە دیارە؟

وەڵامەکان بەوشێوەیەى خوارەوەیە:

پرسیارى چوارەم: ناكارایی پەرلەمانی کوردستان، بۆشایی یاسایی و چاودێری بۆ کارەکانی دامەزراوەکەت لە ڕووی پێویستی بەدواداچوون و یاسادانان و هەمواری یاسا دروستکردووە؟

وەڵامەکان بەوشێوەیەى خوارەوەیە:

کاریگەری پەککەوتنى پەرلەمان: (٥٠٪)ی بەشداربووان بە تەواوی هاوڕان کە سستبوونی حکومەت بەهۆی نەبوونی چاودێری پەرلەمانەوەیە، هەروەها (٧٣.٥٪) پێیان وایە ناچالاکیی پەرلەمان بۆشاییەکی یاسایی و چاودێری گەورەی بۆ دامەزراوەکانیان دروستکردووە، ئەمە نیشان دەدات کە پەککەوتنی پەرلەمان تەنها کێشەیەکی سیاسی نەبووە، بەڵکو کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر کاروباری کارگێڕی و یاسایی فەرمانگەکان هەبووە.

پرسیارى پێنجەم: دیاترین لێكەوت و كاریگەریەكانی درێژەكێشانی پێکنەهێنانى کابینەى دەیەمى حکومەت لەوانەی خوارەوە كامانەن؟

وەڵامەکان بەوشێوەیەى خوارەوەیە:

دیارترین لێکەوتە نەرێنییەکان: لێرەدا سێ هۆکاری سەرەکی دیاریکراون وەک ئەنجامی دواکەوتنی پێکهێنانی حکومەت:

١. ئاڵۆزییە سیاسییەکان و ململانێکان (٣٨.١٪).

٢. کەمتەرخەمی و لاوازبوونی خزمەتگوزارییەکان (٢٨.٣٪).

٣. کەمبوونەوەی متمانەی هاوڵاتیان بە پڕۆسەی هەڵبژاردن و حکومڕانی (٢٥.٧٪).

پرسیارى شەشەم: پێکهێنانى کابينەى نوێى حکومەت تا چەند کاراکردن و پێشخستنى دامەزراوەکەت پێشدەخات؟

وەڵامەکان بەوشێوەیەى خوارەوەیە:

گەشبینی بە کابینەی نوێ: کاتێک پرسیار کراوە ئایا پێکهێنانی کابینەی نوێ دەبێتە هۆی باشتربوونی دامەزراوەکان، (٤٧.٨٪)ى بەشداربووان (تاڕادەیەک)یان هەڵبژاردووە. هەروەها (٣١.٩٪)ى بەشداربووان (بەڵێ)یان هەڵبژاردووە، ئەمە دەریدەخات کە هێشتا ئومێدێک هەیە کابینەی نوێ بتوانێت دۆخەکە ڕاست بکاتەوە.

چوارەم: شیکردنەوەی وەڵامی پرسیارە سەرەکییەکان

ئەو ڕاپرسییەکە لە کاتێکی هەستیاردا کراوە، کە ماوەى زیاتر لە (٣) ساڵە حکومەتى هەرێمى کوردستان لە بارى کاربەڕێکردن دایە و پەرلەمانیش دوای هه‌ڵبژاردنی خولی شه‌شه‌م زیاتر له‌ 18 مانگه‌ په‌كی كه‌وتووه‌، ئەم دۆخە بووەتە هۆی دروستبوونیبۆشاییەکی یاسایی و چاودێریکە ڕاستەوخۆ کاریگەری کردووەتە سەر گشت کایەکان بە تایبەتى کارایی وەزارەت و دامەزراوەکان، لەم ڕاپرسیەدا، لێکەوتەکانى ئەو دۆخە بەسەر کارایی دامەزراوەکان وەرگیراوە و پرسیارەکان لەو چوارچێوەدان.

چەقبەستوویی پڕۆسەی چاکسازی:

لە ڕاپرسیەکەدا، ٦٥.٥٪ى بەشداربووان دەڵێن جێبه‌جێكردنی به‌ڵێنه‌كانی چاکسازی لە ئاستێکی خراپ دایە، ئەمە دەری دەخات کە حکومەتی کاربەڕێکەر تەنها دەتوانێت کاروباری ڕۆژانە بەڕێ بکات و توانای بڕیاردانی ستراتیژی و گۆڕانکاریی ڕیشەیی نییە، چاکسازی پێویستی بە پشتگیریی پەرلەمان و بودجەی نوێ هەیە، کە هیچ کامێکیان لە ئێستادا بەردەست نین.

دابڕانی نێوان ناوەندی بڕیار و دامەزراوەکان:

بەپێى داتاى لە ڕاپرسیەکە٥٨.٨٪ى بەشداربووان ناڕازین لە بەدەنگەوەهاتنی ئەنجومەنی وەزیران، ئەمە ئاماژەیە بۆ دروستبوونی بۆشایی لە پەیوەندییەکان، کاتێک کابینەیەک تەمەنی یاسایی تەواو دەبێت، وەزارەتەکان کەمتر دەتوانن کێشە دارایی و کارگێڕییە گەورەکانیان لەگەڵ سەرۆکایەتی حکومەت چارەسەر بکەن، ئەمەش دەبێتە هۆی سستبوونی ڕاییکردنی مامەڵەی هاوڵاتیان.

بۆشایی چاودێری و یاسایی:

لە ڕاپرسیەکەدا،٧٣.٥٪ى بەشداربووان پێیان وایە نەبوونی پەرلەمان بۆشاییەکی گەورەی یاسایی و چاودێرى دروستکردووە،پەرلەمانى کوردستان وەک دەسەڵاتی چاودێرە، بەڵام کاتێک پەرلەمان پەکیدەکەوێت، حکومەتى هەرێمیش بێ چاودێرى پەرلەمانى ماتەوە. ئەم دۆخەش کاریگەرى دروستکردووە لە:

oوەستانی دەرچوونى یاسا و هەموو ئەو پڕۆژە یاسایانەی کە خزمەتی کەرتی گشتی دەکەن.

oڕێگەخۆشکردن بۆ زیادبوونی گەندەڵی کارگێڕی.

oنەبوونی لێپرسینەوە لەگەڵ وەزیر و بەرپرسەکان.

oبه‌رده‌وامی له‌ درێژه‌دان به‌ وەستانى دەرکردنى یاساى بودجە

لێکەوتە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکان:

بەپێى داتاى لە ڕاپرسیەکە٢٥.٧٪ى بەشداربووان باس لە کەمبوونەوەی متمانەی هاوڵاتیان دەکەن، مەترسیدارترین دەرەنجامی ئەم ڕاپرسییە، نائومێدبوونی هاوڵاتی و فەرمانبەرە لە سیستمەکە. کاتێک هاوڵاتی دەبینێت دەنگەکەی نابێتە هۆی پێکهێنانی حکومەتێکی نوێ و دروستبوونى گۆڕانکارى، بۆیە متمانەی بە پڕۆسەی دیموکراسی نامێنێت.

پێنجەم: ئەنجامی کۆتایی ڕاپرسی

oنوێ نەبوونەى داهێنان و وزەى تازە لە دامەزراوەکان،بەهۆی نادیاریی چارەنووسی سیاسی، فەرمانبەرانیش ناتوانن بە وزەیەکی نوێ و داهێنەرانە کار بکەن.

oپێویستی نوێبوونەىوەى شەرعیەتى حوکمڕانى،حکومەتی کاربەڕێکەر شەرعیەتی بڕیاردانی قورسی نییە، بۆیە داواکارییەکی گشتی هەیە، بۆ پەلەکردن لە پێکهێنانی (کابینەی دەیەم)، چونکە هەرێمی کوردستان لەبەردەم چەقبەستوویەکى قوڵ دایە و تەنها پێکهێنانی حکومەتێکی نوێی خاوەن دەسەڵات دەتوانێت ئەم سستییە کارگێڕییە تێبپەڕێنێت.

oکابینەی دەیەمى حکومەتى هەرێمى کوردستان ئەرکێکی قورسی لەسەرە دەبێ، هەربەپێی ئەنجامەکانی کۆتایی (پرسیاری شەشەم)، چاوەڕوانیەکى زۆر لە کابینەی نوێ هەیە، کە تێیدا٨٠٪ى گەشبینن یان تا ڕادەیەک گەشبینن. ئەمە دەریدەخات کە کابینەی نوێ دەبێت بە هێزێکی زۆرەوە دەست پێ بکات بۆ قەرەبووکردنەوەی ئەو کاتەی کە فەوتاوە، هەروەها چارەسەرکردنى دۆخى چەقبەستوو و کەمکردنەوەى ململانێ سیاسییەکان.

ده‌ره‌نجام و ڕاسپارده‌كانى ڕاپۆرت

یەکەم: ده‌ره‌نجامه‌كان

یه‌كه‌م: په‌كه‌وتنی په‌رله‌مان له‌جێبه‌جێكردنی ئه‌ركه‌كانی خۆی و پێكنه‌هێنانی حكومه‌تی نوێ، كاریگه‌رییه‌كانی گشتگیره‌ و دۆخی حكومڕانی به‌ره‌و لاوازترین ئاست پاشه‌كشه‌ پێكردووه‌.

دووه‌م: نه‌بونی چاودێری په‌رله‌مانی ئاستی شه‌فافییه‌ت و داهات و خه‌رجی و چاودێری كاروباری حكومه‌ت و پرۆژه‌كانی نه‌هێشتووه‌.

سێیه‌م: به‌هۆی نه‌بوونی به‌رچاوڕوونی له‌سه‌ر ئایینده‌یان، زۆرینه‌ی دامه‌زراوه‌كانی حكومه‌ت كاره‌كانیان به‌ره‌و سستی ته‌واوه‌تی رۆیشتووه‌.

چواره‌م: له‌ڕووی ده‌روونیه‌وه‌ درێژه‌كانی ئه‌م دۆخه‌، ناجێگیری بازار و دڵه‌ڕاوكێی هاوڵاتیانی به‌دوای خۆیدا هێناوه‌.

پێنجه‌م: به‌هۆی نه‌بونی په‌رله‌مان، زۆرینه‌ی دامه‌زراوه‌كان ناتوانن یاساكانیان و یاسا په‌یوه‌نداره‌كانی كاركردنیان هه‌موار بكرێته‌وه‌ تا به‌پێی پێویستیه‌كانیان خۆیان له‌گه‌ڵ گۆڕانكاریه‌كان بگونجێنن بۆ پێشخستنی ئه‌دای كاركردنیان، كه‌ به‌پێی به‌دواداچون 30 بۆ 40 یاسا ده‌گرێته‌وه‌.

شه‌شه‌م: هه‌موو دامه‌زراوه‌كانی چاودێری و به‌دواداچوون به‌هۆی نه‌بوونی په‌رله‌مان كێشه‌ی شه‌رعیه‌تی كاركردن و كاراییان بۆ دروست بووه‌.

دووەم: راسپارده‌كان

یه‌كه‌م: كاراكردنه‌وه‌ی په‌رله‌مان و جێبه‌جێكردنی ئه‌ركه‌ یاسایی و په‌یڕه‌وییه‌كان بۆ هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تیه‌كان و پێكهێنانی حكومه‌تی نوێ، به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ گرتنه‌به‌ری رێوشوێنی یاسایی بژارده‌ جێگره‌وه‌كان.

دووه‌م: پێویسته‌ فراكسیۆنه‌كانی په‌رله‌مان به‌یه‌كه‌وه‌ به‌ ئه‌ركی په‌رله‌مانی خۆیان هه‌ستن، فشار بخه‌نه‌ سه‌ر حزبه‌كانیان بۆ چاره‌سه‌ری ناكۆكیه‌كان، به‌پێی ئه‌م ئه‌ركانه‌ی له‌ په‌یڕه‌وی ناوخۆی په‌رله‌مان بۆیان دیاریكراوه‌.

سێیه‌م: له‌ ڕِێی دامه‌زراوه‌ی دادوه‌رییه‌وه‌ سنورێك بۆ مانه‌وه‌ی په‌رله‌مانی ناكارا و حكومه‌تی كاربه‌رێكه‌ر دابندرێت، له‌ڕووی ئه‌رك و ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ پێناسه‌ بكرێنه‌وه‌.

چواره‌م: پێویسته‌ كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی فشاره‌كانی زیاتر بكات به‌ پشتبه‌ستن به‌ ئامرازه‌ مه‌ده‌نی و یاساییه‌كان، بۆ ئه‌وه‌ی به‌رده‌وامی دۆخی ئێستا وه‌ك حاڵه‌تێكی ئاسایی سه‌یر نه‌كرێت, وه‌ك ناته‌واوییه‌كی حكومڕانی و ده‌ستوری ببیندرێت، رای گشتی به‌رامبه‌ری بجوڵێنێت.

بڵاوکراوەکانی رێکخراوی ستۆپ

1. زنجیرەی یەکەم: ڕاپۆرتی وه‌رزی یه‌که‌می پڕۆژەی بەهێزکردنی لێپرسینەوە و ده‌سه‌ڵاتی یاسا لەهەرێمی کوردستان.

2. زنجیرەی دووەم: ڕاپۆرتی وه‌رزی دووەمی پڕۆژەی بەهێزکردنی لێپرسینەوە و ده‌سه‌ڵاتی یاسا لەهەرێمی کوردستان

3. زنجیرەی سێیەم: ڕاپۆرتی وه‌رزی سێیەمی پڕۆژەی بەهێزکردنی لێپرسینەوە و ده‌سه‌ڵاتی یاسا لەهەرێمی کوردستان

4. زنجیرەی چوارەم: ڕاپۆرتی وه‌رزی چوارەمی پڕۆژەی بەهێزکردنی لێپرسینەوە و ده‌سه‌ڵاتی یاسا لەهەرێمی کوردستان

5. زنجیرەی پێنجەم: ڕاپۆرتی ساڵانە (2015 - 2016) داتاکانی گەندەڵی

6. زنجیرەی شەشەم: ڕاپۆرتی وه‌رزی پێنجەمی پڕۆژەی بەهێزکردنی لێپرسینەوە و ده‌سه‌ڵاتی یاسا لەهەرێمی کوردستان

7. زنجیرەی حەفتەم: ڕاپۆرتی وه‌رزی شەشەمی پڕۆژەی بەهێزکردنی لێپرسینەوە و ده‌سه‌ڵاتی یاسا لەهەرێمی کوردستان

8. زنجیرەی هەشتەم: ڕاپۆرتی وه‌رزی حەفتەمی پڕۆژەی بەهێزکردنی لێپرسینەوە و ده‌سه‌ڵاتی یاسا لەهەرێمی کوردستان

9. زنجیرەی نۆیەم: ڕاپۆرتی وه‌رزی هەشتەمی پڕۆژەی بەهێزکردنی لێپرسینەوە و ده‌سه‌ڵاتی یاسا لەهەرێمی کوردستان

10. زنجیرەی دەیەم: ڕاپۆرتی (چاودێری و هه‌ڵسه‌نگاندنی بڕیار و راسپارده‌کان) بڕیار و راسپاردەکانی چاکسازی لە هەرێمی کوردستان لە ماوەی نێوان 1/1/2016 تاوەکو 9/12/2016

11. زنجیرەی یازدەیەم: ڕاپۆرتی ساڵانە (2016 - 2017) داتاکانی گەندەڵی.

12. زنجیرەی دوازدەیەم: بەشداری کۆمەڵی مەدەنی لە پڕۆسەی چاکسازی و ڕوبەروبونەوەی گەندەڵی.

13. زنجیرەی سێزدەیەم: ئەنجامی ڕاپرسیەک لەبارەی ڕووبەڕووبونەوەی گەندەڵی و پێشخستنی چاکسازی لە هەرێمی کوردستان.

14. ڕاپۆرتی هەڵسەنگاندن و ئاستی جێ بەجێ کردنی یاسای مافی دەستکەوتنی زانیاری (1).

15. ڕاپۆرتی بەرەو بەھێزترکردنی ڕۆڵی دەزگای داواکاری گشتی.

16. ڕاپۆرتی هەڵسەنگاندن و ئاستی جێ بەجێ کردنی یاسای مافی دەستکەوتنی زانیاری (2).

17. گلۆسەری چەمک و زاراوەکانی گەندەڵی و حوکمڕانی چاک.

18. شەفافیەتی نەوتی کوردستان لە چاوی دیلۆیتەوە.

19. ڕاپۆرتی هەڵسەنگاندن و ئاستی جێ بەجێ کردنی یاسای مافی دەستکەوتنی زانیاری (3).

20. تقييم خدمة المياه في مدينة اربيل.

21. نەخشەڕێـی چاکسازی و ڕوبەروبونەوەی گەندەڵی لە هەرێمی کوردستان.

22. شاری هەولێر دۆخی ئاوی پاشەڕۆ، ئاستەنگ چارەسەرییەکان.

٢٣. چالاکردنى یاساى رێکخراوە ناحکومییەکان لە هەرێمى کوردستان.

٢٤. ڕاپۆرتی چاودێرى و هەڵسەنگاندن هەنگاوەکانى چاکسازى حکومەتى هەرێم (1).

٢٥. زێدەڕۆیی سەر زەوى و زارى کشتوکاڵى لە هەرێمى کوردستان (کێشە و چارەسەرییەکان).

٢٦. ڕاپۆرتی چاودێرى و هەڵسەنگاندن هەنگاوەکانى چاکسازى حکومەتى هەرێم (2).

٢٧. وردبوونەوە لە وردبینیەکەی دیلۆیتلێکۆڵینەوەی گرفتەکانی داهاتی نەوت لە ڕاپۆرتەکەی دیلۆیت ٣ چارەکی ساڵی ٢٠٢٠، لە بڵاوکراوەکانی رێکخراوی ستۆپ و رێکخراوى روونبین.

٢٨. ڕاپۆرتی چاودێرى و هەڵسەنگاندن هەنگاوەکانى چاکسازى حکومەتى هەرێم (3).

٢٩. ڕاپۆرتی چاودێرى و هەڵسەنگاندن هەنگاوەکانى چاکسازى حکومەتى هەرێم (4).

٣٠. هەڵسەنگاندنی ئاستى جێبەجێکردنى یاسای کێبرکێ و قەدەغەکردنى قۆرخکاری لە هەرێمی کوردستان.

٣١. راپۆرتى 9 ساڵ حوکمڕانى بەبێ بودجە (گرنگى بودجە لە پێشخستنى شەفافیەت و چاودێرى و چاکسازى لە داهات و خەرجى).

٣٢. هەڵسەنگاندنى چاکسازى دارایی لە کابینەى نۆیەمدا (گرفتەکانى بەڕێوەبردنى داهاتى ناوخۆ) (5).

٣٣. مەترسیەکانى ئاستى دابەزینى ئاوى ژێر زەوى هەولێر کاریگەرى پڕۆژەکانى نیشتەجێبوون بە نموونە.

٣٤. سەرەتایەک بۆ ڕوبەڕوبونەوەى سپیکردنەوەى پارە لە هەرێمى کوردستان.

٣٥. چاودێرى و هەڵسەنگاندنی هەنگاوەکانى چاکسازى حکومەتی هەرێمی کوردستان (6).

٣٦. کێشەی دەروازە سنوورییەکان لێکەوتەی لەسەر ئابوری و داهاتی هەرێمی کوردستان (7).

٣٧. به‌هێزکردنی بنه‌ماکانی شه‌فافییه‌ت و دادپه‌روه‌ری له کۆکردنه‌وه‌ی داهاتى نانەوتى (بەدواداچونێکى بەراوردکارى نێوان حکومه‌تی فیدراڵی و حکومه‌تی هه‌رێم) (8).

٣٨. توێژینەوەى رۆڵى دادگانى هەرێمى کوردستان له‌ پرۆسه‌ی ڕووبه‌روبونه‌وه‌ی گه‌نده‌ڵی.

٣٩. هه‌ڵسه‌نگاندنی چوارچێوه‌ی یاسایی گرێبه‌ستكردنه‌ گشتییه‌كان له‌ هه‌رێمی كوردستان (كه‌موكوڕِی و چاره‌سه‌رییه‌كان) (٩).

٤٠. پشكی هه‌رێمى کوردستان له‌ یاسای بودجه‌ی عێراق ناكۆكی و ئاڵەنگاریه‌كان.

٤١. قەیرانی پەککەوتنی پەرلەمان و پیكنه‌هێنانی كابینه‌ی نوێ لە هەرێمی کوردستان.