‌ ریفراندۆم له‌ ده‌وڵه‌تێكی‌ نادیموكراتدا ‌
PM:06:36:05/05/2016
مەلا بەختیار


له‌دوای‌ راپه‌ڕینه‌وه‌، له‌عێراق‌و ناوچه‌كه‌دا، بۆ یه‌كه‌مینجار، ده‌سته‌واژه‌ی‌ ریفراندۆم، كورد خستیه‌ ناو ئه‌ده‌بیاتی‌ سیاسیه‌وه‌. پێشتر سه‌باره‌ت به‌ هیچ كێشه‌یه‌كی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌، چاره‌سه‌ری‌ ریفراندۆم قبوڵ نه‌كراوه‌. هه‌میشه‌ حكومه‌ته‌كان، ده‌سه‌ڵاتی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ باڵاده‌ستیان سه‌پاندوه‌. نه‌ گوێیان داوه‌ته‌ مافی‌ دیموكراسی‌ گه‌لان، نه‌ بنج‌و بنه‌وانی‌ كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانیشیان بۆ دۆزینه‌وه‌ی‌ چاره‌سه‌ر، هه‌ڵسه‌نگاندووه‌. هه‌رچی‌ به‌رژه‌وه‌ندی ده‌سه‌ڵاتیان خواستبێتی‌، سه‌پاندویانه‌. ئیتر مێژووی‌ سه‌د ساڵی‌ رابردوو، مێژووی‌ كوده‌تاو حكومه‌تی‌ ده‌ستنێژی‌ بێگانه‌و ئاڵوگۆڕی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ستونی‌ بووه‌. له‌م مێژووه‌دا، ده‌شێ‌ بڵێین له‌ناوچه‌كه‌دا، زیاتر له‌ سه‌د ده‌ستوری‌ كاتیی‌، له‌روانگه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ باڵاده‌ست، یان ئایینی‌‌و مه‌زهه‌بیه‌وه‌، نوسراوه‌و سه‌پێنراوه‌. سه‌ره‌نجامیش، بینیمان پرۆژه‌كانی‌ دامه‌زراندنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ هاوچه‌رخ، له‌سه‌ده‌یه‌كدا شكستیخوارد. وه‌كو:

- پرۆژه‌ی‌ ده‌وڵه‌تانی‌ كۆلۆنیالیستی‌، له‌دوای‌ سایكس پیكۆ (1916)و جه‌نگی‌ یه‌كه‌می‌ جیهانه‌وه‌ (1918) بۆ دامه‌زراندنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ نیشتمانیی‌، كه‌ ببێته‌ ده‌وڵه‌تی‌ نیشتمانیی‌- دونیایی‌‌و، وڵاتی‌ هاوڵاتی‌‌و كۆمه‌ڵی‌ مه‌ده‌نی‌‌و، خاوه‌ن ده‌ستوری‌ گه‌لپه‌سه‌ند، شكستیخوارد. ئه‌وه‌ی‌ سه‌پێنرا، چه‌ند ده‌وڵه‌تێكی‌ پاشكۆی‌ كۆلۆنیالیزم بوو، تا په‌نجاكان (هه‌ندێك ده‌وڵه‌تی‌ پاشایه‌تی‌‌و میرنشینیش وه‌كو خۆیان له‌كه‌نداودا، ماون).

- له‌په‌نجاكانه‌وه‌، بزوتنه‌وه‌ی‌ بێبنه‌مای‌ ناسیۆنالیزمی‌ عه‌ره‌بی‌‌و توركی‌‌و فارسی‌، بۆ دامه‌زراندنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ نه‌ته‌وه‌- دیموكرات، سه‌ریهه‌ڵدا. ئه‌م بزوتنه‌وانه‌ش هه‌تا ناوه‌ڕاستی‌ هه‌شتاكان، كاریگه‌رییان هه‌بوو. به‌ڵام سه‌ره‌نجام نه‌یانتوانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ نیشتمانی‌ بۆ هه‌موان‌و وڵاتی‌ هاوڵاتی‌ راسته‌قینه‌ دامه‌زرێنن. ئه‌مانیش شكستیانخوارد. ئێستا بزوتنه‌وه‌یه‌كی‌ ناسیۆنالیستی‌ عه‌ره‌بی‌‌و توركی‌‌و فارسی‌، زۆر لاواز بوون.
- پرۆژه‌ی‌ ئه‌لته‌رناتیڤی‌ دیموكراسی‌- نیشتمانیی‌- چه‌پ، له‌رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌راستدا، به‌تایبه‌تی‌ له‌وڵاتانی‌ عه‌ره‌بیدا، له‌پێش‌و له‌دوای‌ جه‌نگی‌ دووه‌می‌ جیهانه‌وه‌، سه‌ریانهه‌ڵدا. هه‌تا ناوه‌راستی‌ هه‌شتاكان، كاریگه‌رییان هه‌بوو. به‌ڵام له‌نه‌وه‌ده‌كان به‌دواوه‌، تاكوته‌رای‌ حیزبه‌ دیموكرات‌و چه‌په‌كان نه‌بێ‌، باقیه‌كه‌یان، له‌هه‌ڵدێردان. باشترین نمونه‌ش، دوو راستین:

یه‌كه‌میان: به‌هێزبونی‌ بزاڤی‌ ئیسلامگه‌را، به‌ شیعه‌و سونه‌وه‌، له‌ ئه‌فغانستانه‌وه‌ تا جه‌زائیر. چ ئه‌وانه‌ی‌ سه‌له‌فی‌ چه‌كداری‌ توندڕه‌ون، چ ئه‌وانه‌شیان به‌رواڵه‌ت نه‌رمڕه‌ون.
دووه‌میان: له‌دوای‌ به‌ناو به‌هاری‌ عه‌ره‌بیه‌وه‌، كه‌ ده‌یان ملیۆن خۆپیشانده‌ر هاتنه‌ سه‌ر جاده‌، ئه‌وه‌ی‌ مایه‌ی‌ سه‌رسوڕمانه‌، سوارچاكه‌كانی‌ فه‌یسبوك، له‌ته‌واوی‌ ئه‌و حیزبه‌ چه‌پ‌و دیموكراتانه‌، چاپوكترو كاریگه‌رتر بوون، كه‌ زیاتر له‌ حه‌فتاوپێنج ساڵه‌ دامه‌زراون.
سه‌باره‌ت به‌ كورد، له‌خه‌باتی‌ كوردایه‌تی‌ به‌رده‌وامه‌. به‌ڵام هێشتا بزوتنه‌وه‌ ناسیۆنالیزمه‌ هاوچه‌رخه‌كه‌ی‌، له‌سه‌رانسه‌ری‌ كوردستاندا نه‌خه‌مڵیوه‌، هه‌تا ئێستاش له‌رووی‌ بابه‌تییه‌وه‌، كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای‌ ئابوری‌ هاوبه‌ش‌و ته‌كنه‌لۆژیای‌ هاوبه‌ش‌و كولتورو زمانی‌ هاوبه‌ش، ته‌نانه‌ت هه‌ڵوێستی‌ سیاسی‌ هاوبه‌شیش، ده‌توانین بڵێین، بزوتنه‌وه‌ی‌ بابه‌تیكردی‌ وه‌كو سه‌ده‌ی‌ هه‌ژده‌هه‌می‌ رۆژئاوا، نه‌هاتۆته‌ئاراوه‌.

نه‌ته‌وه‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌راست، به‌و دۆخه‌ ناله‌باره‌، به‌ده‌سه‌ڵاتداری‌ سته‌مكارو بێده‌وڵه‌تی‌ سته‌ملێكراوه‌وه‌، سه‌ده‌یه‌كمان تێپه‌ڕاند. ئه‌مه‌ش دۆخی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌راسته‌ كه‌ ده‌یبینین. ده‌وڵه‌ت له‌دوای‌ ده‌وڵه‌ت هه‌ره‌سدێنێت. نه‌ك به‌ریتانیاو فه‌ره‌نسا، كه‌ ئه‌ندازیاری‌ دامه‌زرێنه‌ری‌ ئه‌م ده‌وڵه‌تانه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌راست بوون، سه‌ر له‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ كێشه‌كان ده‌رناكه‌ن، به‌ڵكو ته‌واوی‌ ئه‌ندامانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ ئاسایش‌و ده‌وڵه‌تانی‌ رۆژئاواو یه‌كێتی‌ ئۆروپا، ئێستاش ده‌رسی‌ مێژووییان له‌ سه‌د ساڵی‌ سایكس پیكۆ وه‌رنه‌گرتوه‌و پرۆژه‌یه‌كی‌ ستراتیژی‌ دیموكراسی‌ نوێیان بۆ چاره‌سه‌ركردنی‌ تێكڕای‌ كێشه‌كان، گه‌ڵاڵه‌ نه‌كردووه‌. ئه‌مه‌ش ده‌یسه‌لمێنێ، ئه‌گه‌ر له‌سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌مدا، به‌رژه‌وه‌ندی‌ ئابوری‌ كۆلۆنیالیزمی‌ كلاسیكی‌ زاڵبوبێ‌؛ له‌دوای‌ جه‌نگی‌ دووه‌می‌ جیهانیشه‌وه‌، جه‌نگی‌ ساردو، هاوسه‌نگیی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ سه‌پێنرابێ‌؛ ئه‌وا له‌سه‌رده‌می‌ جیهانگیریدا، تیرۆریزمی‌ ره‌شه‌كوژی‌، كه‌ ئازادی‌‌و ئاسایشی‌ رۆژئاوایشی‌ خستۆته‌ مه‌ترسیه‌وه‌، رۆژئاوا، نایانه‌وێ بۆ رابردوو بگه‌ڕێنه‌وه‌و بۆئه‌وه‌ی‌ هه‌ڵه‌كان چاره‌سه‌ر بكه‌ن. به‌ڵكو ئێستا، چاو له‌ تاوانی‌ قه‌تڵوعام كردنی‌ سه‌دان هه‌زار كه‌سیش، هه‌تا راده‌یه‌ك پۆشراوه‌. ئه‌وه‌ی‌ له‌م سه‌رده‌مه‌دا ستراتیژه‌ لایان، پاراستنی‌ ئاسایشی‌ رۆژئاوایه‌. به‌م پێوه‌ره‌، مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تانی‌ ناوچه‌كه‌و گه‌لانی‌ وه‌كو كوردو هێزه‌ سیاسیه‌كان، ده‌كه‌ن.

كورد، پێچه‌وانه‌ی‌ عه‌ره‌ب‌و تورك‌و فارس، له‌ سایكس پیكۆدا، حوكمڕانی‌ پاشكۆشیان وه‌كو ده‌وڵه‌تانی‌ كه‌نداویشمان پێ ره‌وا نه‌بینرا. چونكه‌ له‌ سایكس پیكۆدا، نه‌ته‌وه‌یه‌كی‌ وه‌كو عه‌ره‌ب، له‌ ئیمپراتۆریه‌تی‌ سه‌پێنراوی‌ عوسمانی‌‌و سیسته‌می‌ خێڵه‌كێتی‌‌و كوێره‌وه‌ری‌، سه‌رفراز كرا. زیاتر له‌ بیست ده‌وڵه‌ت‌و ده‌وڵه‌تۆكه‌یان بۆ دامه‌زرێنرا. تورك، توركیای‌ بۆ حه‌ڵاڵ كرا. ئێران، پشتیوانیی‌ به‌ریتانیاو رۆژئاوای‌ دابینكرد. له‌م نێوه‌نده‌دا، كورد له‌هه‌ر چوار به‌شه‌كه‌ی‌ كوردستاندا، كرایه‌ پێخۆری‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ ئابوری‌ كۆلۆنیالیزمی‌ كلاسیكی‌‌و شۆڤێنێتی‌ عه‌ره‌ب‌و تورك‌و فارس. هه‌روه‌ها ئه‌رمه‌نه‌كان‌و گه‌لانی‌ دیكه‌ی‌ ناوچه‌كه‌ش. بۆیه‌، هه‌ڵه‌یه‌ هه‌تا ئێستا وا دانراوه‌، كورد وه‌كو نه‌ته‌وه‌كانی‌ تر زه‌ره‌ری‌ له‌ سایكس پیكۆ كردووه‌. بریا حكومه‌تی‌ شێخ مه‌حمود به‌پشتیوانی‌ به‌ریتانیا بمابایه‌، یان په‌یمانی‌ سیڤه‌ر جێبه‌جێ‌ بكرایه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ ئاینده‌ی‌ ئێمه‌ش له‌دوای‌ جه‌نگی‌ یه‌كه‌م، به‌قۆناغه‌كانی‌ تراژیدیای‌ جینۆسایده‌كاندا له‌به‌شه‌كانی‌ كوردستان، تێنه‌ده‌په‌ڕی‌.

رۆژئاوا، سه‌ره‌ڕای‌ زاڵكردنی‌ ستراتیژی‌ ئاسایش، به‌ڵام، ئاگاداریشه‌، كه‌ له‌به‌شه‌كانی‌ كوردستاندا، خه‌بات له‌پێناوی‌ ئازادی‌ چ كاریگه‌رییه‌كی‌ هه‌یه‌! ده‌شزانن هه‌لومه‌رجی‌ جیهانیی‌‌و رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست، له‌هه‌مو بارێكه‌وه‌، گۆڕانكاری‌ به‌سه‌ردا هاتووه‌. له‌شكستی‌ ته‌واوی‌ حكومه‌ت‌و پرۆژه‌ی‌ ده‌وڵه‌ته‌كانیش، دڵنیان. ئه‌وه‌ی‌ مایه‌ی‌ نیگه‌رانییه‌، سه‌ره‌ڕای‌ زانینی‌ ئه‌م راستییانه‌، به‌ڵام چاره‌سه‌ری‌ ستراتیژی‌ دیموكراسی‌ بۆ به‌شه‌كانی‌ كوردستان، هێشتا له‌رۆژئاوا، له‌ئارادا نیه‌. هێشتا به‌ئه‌ندازه‌ی‌ كۆسۆڤۆ، شاخی‌ ره‌ش (مۆنتینگرۆ)، ته‌یموری‌ رۆژهه‌ڵات، سلۆڤینیاو ده‌وڵه‌ته‌ تازه‌دامه‌زراوه‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ئۆروپاو ئه‌ریتیریاو باشوری‌ سودان، ئاوڕ له‌ كوردستان نادرێته‌وه‌.

له‌عێراقی‌ دامه‌زراوی‌ سه‌پێنراوی‌ دوای‌ جه‌نگی‌ یه‌كه‌م، كوردستان، به‌زه‌بری‌ هێزی‌ ئاسمانی‌‌و زه‌مینی‌ به‌ریتانیا له‌مافی‌ چاره‌نوسی‌ بێبه‌شكرا. ساڵی 1921 ده‌وڵه‌تێكیان به‌ناوی‌ عێراقه‌وه‌ دامه‌زراند. باشوری‌ كوردستانیشیان پێوه‌ لكاند. 37 ساڵی‌ ره‌به‌ق، كورد له‌ناو قه‌واره‌ی‌ ئه‌م عێراقه‌ به‌ناچاریی‌ مایه‌وه‌. كێشه‌كانیشی‌ به‌چاره‌سه‌رنه‌كراوی‌، هێڵرایه‌وه‌.

له‌ 1958-وه‌ گوایه‌ چه‌ندین سیسته‌می‌ كۆماریی‌، هاتنه‌ سه‌ر كار. 1963 حه‌ره‌س قه‌ومی‌، 1964 عه‌بدولسه‌لام عارف، 1966 عه‌بدولره‌حمان عارف، ئه‌م سیسته‌مانه‌ به‌پاساوی‌ نیشتمانیی‌‌و یه‌كێتی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ عه‌ره‌ب، له‌رژێمی‌ پاشایه‌تی‌، دوژمنكارانه‌تر وه‌ڵامی‌ داخوازیه‌ ره‌واكانی‌ كوردیان، دایه‌وه‌.

1968 دیسان به‌عس كوده‌تای‌ سه‌رخسته‌وه‌.  هه‌تا 2003 كوت‌ومت (35) ساڵ رژێمی‌ ناسیۆنالیستی‌ شۆڤێنی‌ فاشیمان تاقیكرده‌وه‌. ئه‌نجامه‌كه‌ی‌ جینۆسایدی‌ ئه‌نفال‌و كیمیاباران بوو.
له‌ 2003 وه‌ هه‌تا هه‌نوكه‌ 2016، سیسته‌می‌ فیدراڵیش به‌ پشكداریی‌ كورد، هێنراوه‌ته‌ ئاراوه‌. به‌داخه‌وه‌، دۆخی‌ عێراق، ساڵ به‌ساڵ خراپتر له‌ پار. خه‌ریكه‌ ده‌وڵه‌ت‌و پرۆژه‌ی‌ فیدرالیزم، به‌توندڕه‌ویی‌ تایفه‌گه‌ری‌‌و بوژانه‌وه‌ی‌ ئه‌قڵیه‌تی‌ ناسیۆنالیزمی‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتی‌ سه‌نترالیزمی‌ ستونیی‌، به‌ره‌و هه‌ڵدێر ده‌ڕوا.

ده‌ركه‌وت، به‌درێژایی‌ مێژوو، عێراق به‌هۆی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ عه‌سكه‌ری‌‌و موخابه‌راته‌وه‌، به‌ سیاسه‌تی‌ سه‌ركوتكردن‌و تۆقاندن‌و ته‌فروتوناكردن، یه‌كگرتوو بووه‌. نه‌ك وڵات وڵاتی‌ هه‌موان بوبێ‌، یان نیشتمانی‌ هاوڵاتیان دامه‌زرێنرابێ‌.
له‌دوای‌ روخانی‌ سه‌دامه‌وه‌، كه‌ ده‌ستوریش له‌سه‌ر بنه‌مای‌ فیدرالیزم سه‌ره‌نجامی‌ هاوسه‌نگی‌ هێز له‌نێوان كوردو پێكهاته‌كانی‌ تردا، نوسراوه‌.

 نه‌ك ده‌ستوره‌ هه‌میشه‌ییه‌كه‌و سازانه‌ سیاسیه‌كه‌، نه‌یتوانی‌ عێراق له‌قۆناغی‌ ده‌وڵه‌تی‌ سه‌نترالیزمه‌وه‌ بۆ قۆناغی‌ ده‌وڵه‌تی‌ دیموكراسی‌ نیشتمانی‌، به‌شێوه‌یه‌كی‌ ئاسۆیی‌ بگوازێته‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌م سیسته‌مه‌، یه‌كگرتنه‌ رواڵه‌تییه‌ به‌زه‌بروزه‌نگه‌كه‌ی‌ نێوان شیعه‌و سونه‌یشی‌ خسته‌ ژێر فشارێكی‌ گه‌وره‌وه‌. بۆیه‌، ئه‌وه‌ی‌ له‌سه‌د ساڵی‌ رابردوودا به‌زه‌برو زه‌نگ به‌رواڵه‌ت، عه‌ره‌بی‌ شیعه‌و سونه‌، یه‌كگرتوو ده‌رده‌كه‌وتن، ده‌ركه‌وت، نه‌ك یه‌كگرتوو نین، به‌ڵكو له‌مه‌ڵاسی‌ مێژوویدا بوون‌و رقی‌ له‌مێژینه‌ی‌ خۆیان، بۆ هه‌لی‌ لاوازبونی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ سه‌نتراڵیی‌ هه‌ڵپه‌ساردبوو. هه‌تا تۆڵه‌ له‌یه‌ك بكه‌نه‌وه‌. به‌مه‌ش، ده‌ركه‌وت كورد ته‌نها داوای‌ مافی‌ چاره‌نوسی‌ خۆی‌ كردوه‌و ده‌كات. عه‌ره‌بی‌ شیعه‌و سونه‌ش، هێشتا خه‌یاڵدانی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ سه‌نتراڵیی‌ رابوردویان نه‌گۆڕاوه‌. هه‌ربۆیه‌ له‌عێراقدا، لاوازترین بزوتنه‌وه‌ی‌ دیموكراسی‌ راسته‌قینه‌ هه‌یه‌. به‌ڵام له‌به‌رامبه‌ریشدا به‌هێزترین بزوتنه‌وه‌ی‌ مه‌زهه‌بی‌‌و تایفه‌گه‌رایی‌، زاڵه‌.

عێراق ساڵی‌ 1921 دامه‌زرێنراو سه‌پێنرایه‌ سه‌ر كورد. له‌ 1958 وه‌ سیسته‌می‌ كۆماریی‌ سه‌رخراو سه‌پێنرایه‌ سه‌ر كورد. ناسیۆنالیزمی‌ به‌عسیی‌ كوده‌تای‌ كردو هه‌وڵیدا كورد قڕ بكات. له‌دوای‌ روخانی‌ سه‌دام، بۆ یه‌كه‌مینجار كورد له‌دامه‌زراندنه‌وه‌ی‌ ده‌وڵه‌تی‌ عێراق، به‌ئامانجی‌ عێراقی‌ فیدراڵی‌، ته‌واوی‌ توانای‌ خۆی‌ له‌ به‌غدا خسته‌كار. هه‌رچی‌ كێشه‌یه‌ك له‌ سیانزه‌ ساڵی‌ رابردوو له‌نێوان هه‌رێم‌و به‌غدا هه‌بووه‌،یان له‌سه‌ر مافی‌ ئابوری‌ بووه‌، یاخود بۆ جێبه‌جێكردنی‌ ده‌ستور‌و، یاخود بۆ گۆڕینی‌ ئه‌قڵیه‌تی‌ حوكمڕانیی‌ بووه‌.

هیچی‌ ئه‌م داخوازییانه‌ مه‌ترسی‌ له‌سه‌ر یه‌كێتی‌ عێراقی‌ فیدراڵ نه‌بووه‌. به‌ڵام پێش سه‌رهه‌ڵدانی‌ داعش، كاتێك دیمه‌نه‌ سیاسیه‌كان، قوڵبونی‌ كێشه‌ی‌ شیعه‌و سونه‌یان به‌خۆیانه‌وه‌ بینی‌، عێراقی‌ عه‌ره‌بی‌ كه‌وته‌ به‌ر مه‌ترسی‌ لێكترازان. دوای‌ سه‌رهه‌ڵدانی‌ داعشیش، عێراق كه‌وته‌ به‌ر مه‌ترسی‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌ده‌كانی‌ ناوه‌ڕاست‌و، ناوچه‌كانی‌ شیعه‌و سونه‌ لێكترازان. كاتێك حكومه‌ته‌كانیش نه‌یانتوانی‌ پرۆژه‌كانیان له‌دوای‌ روخانی‌ سه‌دام جێبه‌جێ بكه‌ن، نه‌ك هه‌ر نێوان هه‌ولێرو به‌غداد، به‌ڵكو ناوماڵی‌ شیعه‌و ناو ماڵی‌ سونه‌ش، هه‌پرون هه‌پرون بوون.

ئێستا مه‌ترسییه‌ گه‌وره‌كه‌ له‌م هه‌پرون هه‌پرونه‌یه‌ له‌سه‌ر عێراق. تاوان گه‌یه‌ندرایه‌ سه‌ر ئه‌تك كردنی‌ په‌رله‌مان. ئه‌ویش به‌پاساوی‌ دامه‌زراندنی‌ حكومه‌تی‌ ته‌كنۆكرات. له‌كاتێكدا كێشه‌ی‌ عێراق، له‌دوای‌ روخانی‌ به‌عسه‌وه‌، ته‌نها حكومه‌تی‌ كارا یان ته‌كنۆكرات نییه‌. به‌ڵكو كێشه‌گه‌لێكی‌ ئێجگار زۆر، روبه‌روی‌ ئه‌زمونی‌ حوكمڕانێتی‌ شیعه‌ له‌عێراق بۆته‌وه‌.

گه‌لی‌ كوردستان، له‌دوای‌ سه‌رهه‌ڵدانی‌ داعشه‌وه‌، كه‌وتوینه‌ته‌ به‌رده‌م دوڕیانێكی‌ چاره‌نوسساز. ئایا عێراق، به‌ عێراقی‌ فیدراڵی‌، به‌م كولتوره‌ تایفی‌‌و سیاسه‌تی‌ حوكمڕانییه‌ سه‌نتراڵییه‌، به‌یه‌كگرتوویی‌ ده‌مێنێته‌وه‌؟ دیاره‌ له‌به‌ر مه‌ترسیی‌ هاوبه‌شی‌ داعش، گه‌لی‌ كوردستان‌و پێشمه‌رگه‌، كه‌متر له‌هیچ لایه‌كمان نه‌كرد بۆ تێكشكانی‌ داعش. به‌ڵكو زیاتریشمان به‌دیهێنا. به‌ڵام پێش تێكشكانی‌ داعش، خه‌ریكه‌ پرۆژه‌ی‌ دامه‌زراندنی‌ سیسته‌می‌ فیدراڵ تێكده‌شكێنرێت. ئه‌مه‌ش دووڕیانێكی‌ تره‌ بۆ گه‌لی‌ كوردستان. چی‌ بكه‌ین؟
ئه‌نجومه‌نی‌ ئاسایش‌و رۆژئاواو یه‌كێتی‌‌و په‌رله‌مانی‌ ئۆروپا:
- چ چاوه‌ڕوانیه‌كی تریان له‌ گه‌لی‌ كوردستان هه‌یه‌؟
- ئایا له‌م دۆخه‌دا، له‌وه‌ زیاتر چی‌ بكه‌ین كه‌ ئازادی‌‌و ئاسایشی‌ رۆژئاوا به‌هی‌ خۆمان ده‌زانین؟!
- چ پاشكه‌وتێكمان ماوه‌ بۆئه‌وه‌ی‌ شه‌ڕی‌ دوژمنانی‌ هاوبه‌شمان كه‌ داعشه‌كانه‌، بكه‌ین؟!
- تۆ بڵێی‌ هیچ درێغییه‌كمان كردووه‌ بۆئه‌وه‌ی‌ هاوپه‌یمانی‌ ستراتیژی‌ دژی‌ داعش، سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست بێنێت؟!
ئه‌م پرسیارانه‌و پرسیارگه‌لی‌ تر هه‌ن، وه‌ڵامه‌كه‌ی‌ لای‌ ئۆروپا، رۆشنه‌.

ده‌پرسین: ده‌وڵه‌تانی‌ گه‌وره‌، رای‌ گشتی‌ جیهان، ده‌وڵه‌تانی‌ ئیقلیمی‌، (95) ساڵ (1921- 2016) به‌رگه‌ی‌ كێشه‌كان، تراژیدیاكان، ته‌رحیل‌و ته‌هجیرو ته‌عریب، حكومه‌ته‌ جۆراوجۆره‌كان، ده‌ستوره‌ قه‌ره‌قوشییه‌كان، پڕكردنی‌ زیندانه‌كان، كیمیاباران، ئه‌نفال، دابڕاندنی‌ شارو شارۆچكه‌و دێهاته‌ كورد نشینه‌كانی‌ پارێزگاكانی‌ كه‌ركوك، موسڵ، سه‌لاحه‌دین‌و دیاله‌مان، گرت. هه‌ی‌ داد و بێداد، له‌وه‌زیاتر چیتر ماوه‌ بیكه‌ین؟! ئایا سه‌ده‌یه‌كی‌ تر، بۆئه‌وه‌ی‌ عێراق ببێ به‌دیموكراسیی‌، پشوومان درێژ بكه‌ین؟!

به‌ریتانیا یه‌كه‌مین وڵاتی‌ دیموكراسی‌ دونیایه‌، كه‌چی‌ پار، پرنسیپی‌ ریفراندۆمی‌ بۆ سكوتله‌ندای‌ جێبه‌جێ كرد. له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ به‌ریتانیا دیموكراسی‌‌و خزمه‌تێكی‌ فراوانی‌ كردبوو، بینیمان زۆرینه‌ی‌ سكوتله‌ندییه‌كان، جیانه‌بونه‌وه‌.
كه‌نه‌دا، یه‌كێكه‌ له‌ وڵاته‌ دیموكراته‌كانی‌ ئه‌مریكای‌ باكور، ناوبه‌ناو مافی‌ ریفراندۆم به‌ (كیبك)ه‌كان ده‌دات. به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ كه‌نه‌دا دیموكرات‌و فیدراڵ‌و خۆشگوزه‌رانه‌، گه‌لی‌ (كیبك)ی‌ فه‌ره‌نسی‌ زبان، له‌ناو كه‌نه‌دای‌ دیموكراتی‌ فیدراڵدا ده‌مێنێته‌وه‌.
راپرسی‌ بۆ ته‌یموری‌ رۆژهه‌ڵات كرا، نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان پشتگیرییان كرد، له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ ئه‌نده‌نوسیا ئه‌وكاته‌ نادیموكرات بوو، سه‌ره‌نجام ته‌یموری‌ رۆژهه‌ڵات جیاكرایه‌وه‌.

ئه‌ریتیریا، كه‌ هه‌لی‌ بۆ هه‌ڵكه‌وت، كاتێك خه‌ڵكی‌ ئه‌سیوپیا راپه‌ڕی‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ ئه‌ریتیریه‌كان له‌شۆرشی‌ چه‌كداری‌ بوون‌و ئومێدیان به‌وه‌ نه‌بوو به‌و زوانه‌ ئه‌سیوپیا ببێته‌ دیموكرات، ریفراندۆمیان كردو جیابونه‌وه‌.
باشوری‌ سودان، چوار ساڵ تاقیكردنه‌وه‌ی‌ رێكه‌وتنی‌ به‌یه‌كه‌وه‌ هه‌ڵكردنی‌ فیدراڵیان به‌ڕێ كرد. به‌ڵام كاتێك زانییان، سودان له‌سایه‌ی‌ حكومه‌تێكی‌ ئیسلامگه‌رای‌ ناسیۆنالیزمی‌ عه‌ره‌بیدا، نابێته‌ دیموكراتی‌ فیدراڵیی‌، به‌ ریفراندۆم جیابونه‌وه‌. دانیشیان پیانرا.

ئێستا ئێمه‌ دیسان كه‌وتینه‌ ناو تێكچونی‌ دۆخی‌ عێراق. ده‌ڵێین: پێشمه‌رگه‌ جه‌نگاوه‌ری‌ به‌كرێگیراو نییه‌، هه‌تا دوای‌ شه‌ڕی‌ داعش چه‌كه‌كانمان لێبسه‌نرێته‌وه‌و خه‌ڵات بكرێین‌و بچینه‌ ماڵه‌كانمان دانیشین. پێش دامه‌زراندنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ عێراق، ئازادیخواز بووین، ئێستاش له‌سه‌رانسه‌ری‌ كوردستان، هه‌رواین. داعشیش نه‌مێنێت هه‌روا ده‌مێنینه‌وه‌. بۆیه‌ ئومێده‌وارین، دیدی‌ ستراتیژی‌ رۆژئاوای‌ دیموكراسی‌، بۆ به‌دیهێنانی‌ دیموكراسی‌ له‌ناوچه‌كه‌دا، به‌ده‌رس وه‌رگرتن له‌و رابردووه‌ تاڵه‌، دڵنیایی‌ بدات به‌گه‌لانی‌ وه‌كو كورد. نه‌ك كۆنگره‌كانی‌ جنێف به‌رێبكرێ بۆ رزگاركردنی‌ حكومه‌ته‌كان‌و كۆكردنه‌وه‌ی‌ هێزه‌كان، هه‌تا هه‌رچی‌ زووتره‌ داعش‌و به‌ره‌ی‌ نوسره‌ تێكبشكێنرێت.

فه‌رمون پشتیوانیمان بكه‌ن، عێراق ببێته‌ عێراقێكی‌ دیموكراتی‌ راسته‌قینه‌، ماده‌ی‌ 140ی‌ ده‌ستوری‌ هه‌میشه‌یی‌ به‌كرده‌وه‌ جێبه‌جێ بكرێت، چاره‌نوسی‌ كه‌ركوك‌و خانه‌قین‌و شه‌نگال بدرێته‌ ده‌ست خه‌ڵكه‌كه‌. بێگومان ئه‌گه‌ر ئه‌م ده‌ستكه‌وتانه‌ بێنه‌دی‌، كاریگه‌رییان له‌سه‌ر سه‌ره‌نجامی‌ ریفراندۆم، له‌باشوری‌ كوردستاندا، ده‌بێ. به‌ڵام سیاسه‌تی‌ پینه‌وپه‌ڕۆی‌ سیانزه‌ ساڵی‌ رابردوو، بۆ دامه‌زراندنی‌ حكومه‌ته‌كان، هه‌رجاره‌ به‌پاساوێك، ده‌ركه‌وت چۆنچۆنی‌ یه‌ك له‌دوای‌ یه‌ك، شكستیان خوارد.

بۆیه‌: ریفراندۆم، مافێكی‌ ره‌وای‌ گه‌لی‌ كوردستانه‌. كه‌ ئومێده‌وارین، به‌ دیالۆگی‌ هاوچاره‌نوسسازی‌ له‌گه‌ڵ عێراقدا، بگه‌ینه‌ ئه‌نجامی‌ جێبه‌جێكردنی‌. ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراته‌كانی‌ رۆژئاوای‌ خاوه‌ن به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانیش له‌رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌راستدا، نه‌ك هه‌ر ئه‌ركیانه‌ پشتیوانی ئه‌م مافه‌ دیموكراسیه‌مان بكه‌ن، به‌ڵكو به‌جێبه‌جێكردنی‌ پرۆسه‌یه‌كی‌ ئاوا، قه‌ره‌بوی‌ ئه‌و هه‌ڵانه‌ش ده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ له‌سه‌د ساڵی‌ رابردوودا، ده‌رهه‌ق به‌ئێمه‌، هه‌م له‌رۆژئاواو رۆژهه‌ڵاتی‌ ئۆروپا به‌رامبه‌ر نه‌ته‌وه‌كه‌مان، كراوه‌.

دیاره‌ كوردستان سه‌لماندی‌ به‌ئه‌زمونێكی‌ فیدراڵیی‌، ئاشتی‌‌و ئاسایشی‌ ناوچه‌كه‌و بازاری‌ ئازادی‌ به‌رقه‌رار كردووه‌. په‌یوه‌ندییه‌كی‌ شیاوی‌ له‌گه‌ڵ دراوسێكانیدا، هه‌یه‌. بێگومان له‌هیچ حاڵه‌تێكدا، سیاسه‌تی‌ حوكمڕانیی‌ له‌كوردستانداو له‌ناوچه‌كه‌دا، باشتر نه‌بێ له‌ئێستا، قه‌د خراپتر نابێت.

هەموو وتارەکان کاتێک لە وێستگە نیوز بڵاودەبێتەوە تەنها بیروبۆچونی خاوەنەکانێتی



Copyright 2018. westganews.net. All Rights Reserved.