‌ئـێـسـتاو رابـردووی‌ كوردو روسیا
PM:06:20:08/12/2015
مەلا بەختیار

دوای‌ دەستێوەردانی‌ روسیا لەسوریا، هاوكێشەكانی‌ ناوچەكەی‌، سەراپا گۆڕی‌. بۆ دۆخی‌ ئێستا لە سێ‌ بەشی‌ كوردستاندا، باكورو رۆژهەڵات‌و باشور، راستەوخۆ كەوتوینەتە ژێر كاریگەری‌ گۆڕانكاری هاوكێشەكان. سەروتارێكم لە ژمارە (6798) ی‌ 19/10/2015 رۆژنامەی‌ كوردستانی‌ نوێ‌ بەناونیشانی‌ (دۆخی‌ ناوچەكە‌و ناكۆكییەكان‌و چارەنووسی‌ كوردستان) نوسی. دوای‌ ئەم سەروتارە لەسەردانی‌ بەرلیندا (25/10/2015) كۆرێكم بەناونیشانی‌ (دۆخی‌ ئێستا.. دیاردە تازەكانی‌ سیاسەتی‌ نێودەوڵەتی‌‌و كاریگەریەكانی‌ لەسەر چارەنوسی‌ كورد) بەست. دوابەدوای‌ ئەمەش لە ستۆكهۆڵم (30/10/2015) كۆڕێكی‌ ترم بەناونیشانی‌ (دۆخی‌ كوردستان‌و ئەگەرەكانی‌ دوای‌ جەنگی‌ داعش) سازدا. 

تەلەفزیۆنی‌ رووداویش لە ستۆكهۆڵم لەسەر ناوەرۆكی‌ هەمان بابەت چاوپێكەوتنیان لەگەڵ كردم كە لە رۆژنامەی‌ رووداو ژمارە (2/11/2015)دا بڵاوكراوەتەوە. لەبەر گرنگی‌ بابەتەكە، زانكۆی‌ سلێمانیش رێكەوتی‌ 17/11/2015 لەهۆڵی‌ ئیسماعیل بێشكچی‌، لەكۆلێژی‌ پەروەردەی‌ بنەڕەتی‌ كۆڕێكیان بەناونیشانی‌ (هاوكێشە سیاسیەكان، دوای‌ هاتنی‌ روسیاو جەنگی‌ داعش) بۆ رێكخستم. دوو هەفتەیەكیشە هەستدەكەم، هەندێك كەناڵی‌ تەلەفزیۆنی‌ بایەخیان بە رووداوی‌ هاتنی‌ روسیاو لێكەوتەكانی‌ داوە. بەتایبەتی‌ تەلەفزیۆنی‌ گەلی‌ كوردستان، زاگرۆس، كوردسات نیوز، كوردستان تیڤی‌، ئێن ئار تی‌ و رووداو.. تاد. بەڵام هێشتا هەستناكەم ئەم بابەتە، بەگوێرەی‌ قۆناغەكەو ئەگەرەكانی‌ دوای‌ جەنگی‌ داعش، وەكو پێویست لێكدرابێتەوەو بەرەنجامی‌ بابەتیشی لێهەڵهێنجرابێ‌. بەتایبەتی‌ تائێستا هیچ گفتوگۆیەكی‌ رەسمیی‌ لەنێوان حكومەتی‌ هەرێم‌و حزبە سیاسیەكان‌و روسیای‌ فیدراڵی‌، لەسەر ئەم كێشەیە، ئەنجامنەدراوە. بۆیە پێمباشە، ئاوڕێك لە رابردووی‌ پەیوەندی‌ كوردو روسیا بدرێتەوە. ئینجا بیبەستینەوە بە ئێستای‌ رووداوەكە. بەهیوای‌ ئەوەی‌ لەمەودوا زیاتر بایەخ بەم رووداوەو هاوكێشەكان بدرێ‌.

روسیای‌ سەردەمی‌ قەیسەری‌و‌  كوردستان
روسیای‌ قەیسەری‌، قەڵمڕەوێكی‌ پان‌وپۆڕی‌ چەقی‌ رووداوەكان بووە. جوگرافی روسیاو ئەو وڵاتانەی‌ داگیریكردوون، وا هەڵكەوتوون، كە لەچواردەوری‌ خۆیدا، بیر لە بەرژەوەندیەكان‌و ئاسایشی‌ هەمەلایەنەی‌ بكاتەوە. بەتایبەتی‌ لەنێوان رۆژئاواو رۆژهەڵاتی‌ ناوەڕاستدا، هەمیشە لەكێشەو شەڕوشۆڕدا بووە. هەتا كۆتایی‌ سەدەكانی‌ ناوەڕاست‌و ناوەراستی‌ سەدەی‌ هەژدەهەم، روسیای‌ قەیسەری‌ هێزێكی‌ كاریگەر بووە. لایەنی‌ كەم، زۆرجار قەڵمڕەوی‌ عوسمانیەكانی‌ شكاندووەو كەم جاریش سەفەویەكان توانیویانە بەگژیدا بچنەوە. بەشی‌ زۆری‌ ئۆروپای‌ رۆژهەڵات، لەژێر هەژمون‌و قەڵمڕەوی‌ قەیسەرەكاندا بووە. زۆربەی‌ شەڕەكانی‌ (قرم-بەلكان) روسیا جەمسەرێكی‌ بووە.

كە شۆڕشی‌ پیشەسازی‌‌و سەرمایەداری‌ سەریهەڵدا، درەنگ روسیای‌ گرتەوە. بۆیە كاتێك جەنگی‌ یەكەمی‌ جیهان بەرپا دەبێت، روسیاش دەبێتە هاوپێناوی‌ بریتانیاو فەرەنسا. پێكهاتەی‌ كۆمەڵایەتی‌ روسیا، سیستمی‌ ئۆرستۆكراتی‌ باڵادەست بوو زۆرینەی‌ جوتیارو بەشێكیش كۆیلە بوون. كاریگەریەكانی‌ جەنگەكانی‌ سەدەكانی‌ رابردوو، هاوكات دواكەوتویی‌ سیستمی‌ روسیاو پاشكۆیی‌ تەكنەلۆژیای‌ جەنگ‌و زانست، زیاتر روسیای‌ وەكو قەڵمڕەوێكی‌ خاوەن جەنگاوەری‌ زۆرو زەبەند، خستە ناو جەنگی‌ یەكەمەوە. ساڵێك پێش كۆتایی‌ جەنگی‌ یەكەم، قەیرانە خنكێنەرەكانی‌ هەناوی‌ روسیا، هەلومەرجێكی‌ لەباری‌ رەخساند، كرێكاران‌و جوتیاران‌و سەربازانی‌ یاخی‌، شۆڕشی‌ ئۆكتۆبەر (1917) بەرپا بكەن‌و سەریشبكەون. شۆڕشەكە سەرەتا دیموكراسی‌ بوو، كە ئەمە باش بوو، بەڵام لینین كە هەستیكرد بۆلشەویكەكان بەهێزن، ئاراستەی‌ شۆڕشەكەی‌ بۆ سۆسیالیزم گۆڕی‌‌و سەپاندیشی‌. كە ئەمەش هەڵەیەكی‌ ستراتیژی‌ بوو؛ دیموكراسی‌ لەبار براو سۆسیالیزمیش هەڵدێرا.

لەزەمانی‌ قەیسەریدا، تەواوی‌ ئەو شەڕوشۆڕانەی‌ لەگەڵ دەوڵەتی‌ عوسمانی‌ كراوە، روسیا ئەگەر پێویستی‌ بەكورد بوبێت، لە باكور یان لە رۆژهەڵات‌و لەباشوری‌ كوردستان، دوورو نزیك پشتیوانی‌ راپەڕینەكانی‌ كوردی‌ لەپێناوی‌ مافەكانی‌، نەكردووە. كوردیش، لەبەرئەوەی‌ هەموو میرنشینەكانی‌ روخێندرابون، بزوتنەوەی‌ نەتەوەیی‌ پێشكەوتو لەكوردستاندا سەریهەڵنەدابوو، دیموكراسی‌ لە سەدەی‌ هەژدەهەم‌و نۆزدەهەمدا، لەكوردەواریدا نوزەی‌ دەهات، بۆیە دەبینین سەردارانی‌ كورد، تا كۆتایی‌ سەدەی‌ نۆزدەهەمیش، یان بەئومێد بوون روسیا پشتیوانییان بكات، كە نەیكرد. یاخود لەگەڵ عوسمانیەكان دژی‌ روسیا دەكەوتن، بەڵكو دوای‌ سەركەوتن، بەزەییەكی‌ ئیسلامییان بەكوردا بێتەوە‌و دەستكەوتی‌ زیاتر بە سەردارانی‌ كورد بدەن. عوسمانیەكانیش هەر نەیانكرد. بەڵكو، لەدوای‌ كۆتاییهاتنی‌ كێشەكانی‌ نێوان روسیای‌ قەیسەری‌‌و عوسمانی‌‌و سەفەوی‌‌و قاجاریەكان، هەموو لایەكیان كۆك بوون بۆئەوەی‌ لەهەر لایەك راپەڕینی‌ كورد سەرهەڵبدات، سەركوتی‌ بكەن. كوردیش هەتا شۆڕشی‌ ئۆكتۆبەر، لەژێر كاریگەری‌ سۆزی‌ ئیسلامیدا، بەزۆریی‌ پشتیوانی‌ عوسمانی‌ دژی‌ رووسەكان كردووە. دوا پشتیوانیی‌ كورد، شێخ مەحمودی‌ نەمر، لە پێنجوێن هاوشانی‌ سوپای‌ عوسمانی‌ لەگەرمەی‌ جەنگی‌ یەكەمی‌ جیهاندا، چوو بەگژ روسیادا. بەمەشەوە نەوەستا، كاتێك بریتانیا لەعێراقدا سەركەوت، شێخ بۆ بەرگریی‌ لە عوسمانیەكان، هێزێكی‌ بردە شوعەیبە، شەڕی‌ لەگەڵ سوپای‌ بریتانیاشدا كرد. دواییش بریتانیا تۆڵەی‌ لێسەندەوە!
لەسەردەمی‌ روسیای‌ قەیسەریدا، لەبەرئەوەی‌ سەردارانی‌ كورد، لایەنی‌ كەمی‌ لێكتێگەیشتن لەنێوانیاندا نەبوو، بۆیە تێكەڵوپێكەڵییەك لەهەڵوێستی‌ سەردارانی‌ بەشەكانی‌ كوردستان هەبووە، بۆ چۆنێتی‌ هەڵوێستوەرگرتن لەو ناكۆكی‌‌و شەڕوشۆڕەی‌ لەنێوان روسیای‌ قەیسەری‌‌و توركیای‌ عوسمانیدا هەبووە. یانی‌: تێنەگەیشتن لە جەنگ‌و لە ئامانجەكانی‌ جەنگی‌ ئەم دوو جەمسەرەو ئەگەرو لێكەوتەكانی‌، زاڵ بووە بەسەر سەردارانی‌ بەشەكانی‌ كوردستاندا.

روسیای‌ ئۆكتۆبەر و كوردستان
شۆڕشی‌ ئۆكتۆبەر كە سەركەوت. یەكێك لە كارە باشەكانیان، دەستبەجێ‌ رسواكردنی‌ پەیماننامەی‌ (سایكس پیكۆ-1916) بوو. ئەمە دڵخۆشییەكی‌ گەورەی‌ خستە ناو گەلانی‌ ناوچەكە. كە روسیا و لینین‌و بۆلشەویكەكان پشتیوانیی‌ گەلان دژی‌ ئیمپریالیزم‌و داگیركەران بكەن. بۆیە لەهەموو بەشێكی‌ كوردستاندا هیوای‌ پشتیوانیی‌ بوژایەوە. بەڵام زۆری‌ نەخایاند، ئەم هیوایە توایەوە.
شێخ مەحمود، لە باشور دژی‌ ئینگلیز، راپەڕی‌. كاتێك بریتانیا لەژێر فشاری‌ توركیاو ئێران‌و عەرەبی‌ عێراقی‌، لە بەڵێنەكانی‌ پاشەكشەی‌ دەكردو مافی‌ سەربەخۆیی‌ كوردستانی‌ نەدەسەلماند، شێخ مەحمود نامەی‌ بۆ لینین نوسی‌ كە كورد ببێت بە دۆستی‌ ستراتیژییان. بەڵام لینین هەر وەڵامیشی‌ نەدایەوە. كە كەمالیستەكان لە توركیادا سەركەوتن، كورد ئومێدی‌ وابوو لەو گۆڕانكاریانەدا، مافە نەتەوەییەكانی‌ بەدیبێنێت. هیوایشی‌ بە شۆڕشی‌ ئۆكتۆبەر هەبوو. لە كۆنگرەی‌ گەلانی‌ رۆژهەڵات-1922- باكۆ، كە لینین پەسەندی‌ كرد، هەشت نوێنەری‌ كورد ئامادەی‌ كۆنگرەكە بوون. بڕیاری‌ پشتیوانیی‌ گەلانیش، درا. بەڵام، لەژێر فشاری‌ رووداوەكان‌و دەستێوەردانی‌ كۆلۆنیالیستەكان لە روسیای‌ ئۆكتۆبەر، لینین‌و بۆلشەویكەكان لە پشتیوانیی‌ كورد، ئەرمەن، چەركەس‌و گەلانی‌ رۆژهەڵاتی‌ ناوەڕاست پاشەكشەیان كرد، بەڵكو پەیوەندییەكی‌ پتەویشیان لەگەڵ توركیای‌ كەمالی‌ بەست‌و لەرووی‌ نەوت‌و داهات‌و سیاسیەوە، پشتیوانییان كردن. تەنانەت لە گۆڕینی‌ پەیمانی‌ (سیڤەر-1920) بە (لۆزان-1923) روسیا قبوڵی‌ كرد.
لەسەردەمی‌ ستالیندا 1924 تا 1956، بەدرێژایی‌ ساڵانی‌ حوكمڕانیی‌ ستالین، لەهیچ بەشێكی‌ كوردستان، پشتیوانی‌ نەكراوە. ئەمە لەكاتێكدا:
- لە رۆژهەڵاتدا هەتا 1919-1927 سمكۆی‌ شكاك، 1939- ژێ‌ كاف، بۆ 1946 حزبی‌ دیموكرات‌و كۆماری‌ مەهاباد، خەبات بەردەوام بووە.
- رۆژئاوای‌ كوردستان 1919- هەتا مردنی‌ ستالینیش خەباتی‌ سیاسی‌‌و روناكبیری‌ كاریگەر بووە.
- لە باكوردا هەتا 1937 راپەڕینی‌ چەكداری‌‌و خەباتی‌ سیاسی‌ بەردەوام بووە.
- لە باشوردا هەتا 1945 خەباتی‌ چەكداری‌‌و سیاسی‌ بەردەوام بووە. پاشانیش خەباتی‌ نیشتمانیی‌ كوردو سەرانسەری‌ عێراق.
واتا: 32 ساڵی‌ رەبەق لەسەردەمی‌ حوكمڕانیی‌ ستالین (1924-1956) ستالین‌و شورەوی‌، جگە لەسەردەمی‌ كۆماری‌ كوردستان 1945-1946 ئەویش بۆ سات‌و سەودا لەگەڵ دەوڵەتە گەورەكان‌و رژێمی‌ پەهلەوی‌ ئێران، ستالین هیچ جۆرە بڕیارو بەرنامەیەكی‌ بۆ مافی‌ چارەنوسی‌ كورد، نەبووە. باشترین بەڵگەش ئەوەیە لە كۆنگرەكانی‌ تاران‌و یاڵتا، شورەوی‌ لەگەڵ ئەمریكاو بریتانیاو فەرەنسا، رێكەوتبون كە جیهان دابەش بكەن، لەو دابەشكردنە، بەشەكانی‌ كوردستان دوورو نزیك باسیان لەئارادا نیە. هەروەها هی‌ ئازەربایجان‌و گەلانی‌ دیكەش.
دوای‌ روخاندنی‌ كۆماری‌ مەهاباد، كاتێك پێشەواو هاوەڵەكانی‌ لەسێدارە دەدرێن، ستالین‌و سەركردەكانی‌ شورەوی‌، رەنگە بەدەم سیگاركێشان‌و نۆشكردنی‌ ڤۆدگاشەوە، بیریان لە بەرگریلێكردنی‌ پێشەواو هاوەڵەكانی‌، نەكردبێتەوە. بۆیە تائێستاش یەك بەڵگەنامە دەرناكەوێت لەسەر ئەو تاوانە شورەوی متەقی‌ لێوەهاتبێ‌.
كاتێك بارزانی‌‌و هاوەڵەكانیشی‌ پەنا بۆ شورەوی‌ دەبەن، دوای‌ ماوەیەكی‌ كەم، كاری‌ زۆر ناجوامێرانە بەرامبەریان كراوە. ئەمان‌و كوردەكانی‌ تری‌ ناوچەكانی‌ قەوقاز، راگوێزراون‌و پەرش‌وبڵاو كراون بە كۆمارەكانی‌ ئاسیای‌ ناوەراست. ئەمە لەكاتێكدا، هەتا شورەوی‌ روخا، بە چەواشەكراوی‌ ئەم راستییانە، لەلایەن كۆمۆنیستەكانی‌ عێراق‌و خاوەن بڕوانامەكانی‌ كوردەوە، شانامە لەسەر مافەكانی‌ كورد لە شورەویدا، دەنوسرا.

خرۆشۆف‌و دوای‌ ئەوەو .. كوردستان
دوای‌ مەرگی‌ ستالین، خرۆشۆف دەبێتە پێشەوای‌ شورەوی‌. 1956 هەتا 1958 خامۆشییەكی‌ سیاسی‌ لە بەشەكانی‌ كوردستاندا، هەبووە. بۆیە ناتوانین بڵێین بۆچی‌ خرۆشۆف هەڵوێستی‌ بۆ پشتیوانیی‌ كورد نەبووە. دوای‌ 1958 بارزانی‌ بەڕێزەوە، بەڕێدەكرێتەوە بۆ عێراق. ئەوكاتە جەنگی‌ سارد لەگەرمەیدا بووە. شورەوی‌ ئەوپەڕی‌ هەوڵیداوە لەرێگای‌ سوریاو میسرو عێراقەوە، بەرژەوەندیەكانی‌ خۆی‌ لەناو گەلانی‌ عەرەب‌و گەلانی‌ ترو دەریا گەرمەكاندا، دابین بكات. كە ئەمە بەدرێژایی‌ مێژوو، خەمی‌ روسیا بووە. 

لەگەڵ میسری‌ عەبدولناسردا، پەیوەندیەكی‌ ستراتیژییان بونیات نا. لەگەڵ سوریادا، گەرمتر هاتنەپێشەوە. لەگەڵ عێراقی‌ عەبدولكەریم قاسمدا، دەیانویست هاوتای‌ میسر، پەیوەندی‌ ستراتیژییان هەبێت. بەڵام رووداوەكان، ئاڵوگۆڕی‌ زۆریان بەسەردا هات. عەبدولكەریم بەرەو ملهوڕیی‌ رۆشت. سوریا بوو بە وڵاتی‌ كودەتا. میسر هەتا مەرگی‌ ناسر بە دۆستی‌ روسیا مایەوە. كە شۆڕشی‌ ئەیلول لەبەرامبەر قاسم بەرپا كرا، روسیا هەوڵیدا چارەسەرێك بۆ كێشەی‌ كورد بدۆزرێتەوە. پەیوەندییەكی‌ تاكتیكیشی‌ لەگەڵ كورد هەبوو. بەڵام زۆرتر لەگەڵ رژێمی‌ قاسم‌و سوپای‌ عێراق پەیوەندی‌ تۆكمەی‌ هەبوو. سوپاكە بەزۆربەی‌ چەكە قورس‌و سوكەكانی‌ شورەوی‌ پڕچەك دەكرا. ئەگەر یەكەمینجار فڕۆكەو تۆپە قورسەكانی‌ شورەوی‌، لە جەنگی‌ حوزەیرانی‌ 1967 دژی‌ ئیسرائیل بەكارهاتبێ‌، ئەوا فڕۆكەو تانك‌و تۆپە دورهاوێژەكانی‌ شورەوی‌ لە 1961وە هەتا 1975 بەرامبەر بە شۆڕشی‌ كوردستان بەكارهێنراون. ساڵی‌ 1963 لەرێگەی‌ مەنگۆلیاوە بە راسپاردەی‌ شورەوی‌، دوای‌ كودەتای‌ بەعسیەكان‌و تەفروتوناكردنی‌ كۆمۆنیستەكانی‌ عێراق، شورەوی‌ هەوڵیدا لەرێگای‌ مەنگۆلیاوە، كێشەی‌ كورد بخاتە نەتەوە یەكگرتوەكان، بەڵام هەرزوو داخوازیەكەی‌ كشاندەوە. ئەم كەین‌و بەینەی‌ سیاسەتی‌ روسیا، كە بەرژەوەندی‌ لەگەڵ حكومەتەكان هەبوو، نەشیدەویست بەتەواوەتی‌ دژی‌ شۆڕشی‌ كورد بێت، هەتا 1970ی‌ خایاند. لەدوای‌ بەیاننامەی‌ 11ی‌ ئازارەوە، وردە وردە شورەوی‌ رێكەوتنی‌ ستراتیژی‌ لەگەڵ رژێمی‌ بەعسدا مۆركردو ئیدی‌ رۆژگارێكی‌ رەش لەمەبەدواوە، لەنێوان شورەوی‌‌و بەعسدا، سەرهەڵدەدات. قورسترین چەكی‌ ئاسمانی‌‌و زەمینی‌، دەدرێت بە بەعس. بەعسیش، بەبەرچاوی‌ شورەوی‌‌و رای‌ گشتی‌ جیهان، دژی‌ شۆڕشی‌ ئەیلول بەكاریهێنان.

كە رێكەوتنامەی‌ شومی‌ جەزائیر 6ی‌ ئازاری‌ 1975 مۆركرا، شورەوی‌ چاودێرێكی‌ زەبەلاحی‌ بێدەسەڵات بوو. بەرژەوەندیەكانی‌ زاڵ بوو بەسەر تەواوی‌ لافلێدانەكانیدا. كە بێگومان لەوسەردەمەدا، لافلێدانی‌ سۆسیالیزم‌و پشتیوانی‌ گەلان، دوای‌ سەركەوتنی‌ ڤێتنام‌و لاوس‌و كەمبۆدیا، ئیتر شورەوی‌ لە پشتیوانی‌ گەلانی‌ تردا، هەتا دەهات پاشەكشەی‌ دەكرد. زۆرتر لەرێگەی‌ حكومەتەكانەوە، یان لەبەر خاتری‌ حكومەتەكانی‌ عەرەبی‌، پشتیوانی‌ شۆڕشی‌ فەلەستینی‌ دەكرد. چونكە لە بنچینەدا شورەوی‌ دابەشكردنی‌ فەلەستین‌و قودسی‌ 1948 پێ باش بوو.

دوای‌ دامەزراندنی‌ یەكێتیی‌ نیشتمانیی‌ كوردستان، قۆناغێكی‌ نوێی‌ كوردایەتی‌ سەرهەڵدەدا. شورەوی‌ پەیوەندی‌ ستراتیژی‌ لەگەڵ عێراقی‌ بەعس‌و سوریای‌ بەعس، هەبوو. لە بەشەكانی‌ كوردستاندا، هەنگینێ‌ تەنها باشوری‌ كوردستان، چەقی‌ كوردایەتی‌ بوو. دامەزراندنی‌ یەكێتی‌ مایەی‌ سەرنجی‌ دەوڵەتان بوو. كاتێك جەنابی‌ مام جەلالیش 1975 بەڵێنی‌ دابوو، لە ساڵڕۆژی‌ یەكەمی‌ دامەزراندنی‌ یەكێتیدا، شۆڕش بەرپادەكاتەوە، ئەمە سەرنجی‌ كاربەدەستانی‌ شورەوی‌ راكێشابوو. بۆیە (بریماكۆف) پەیوەندی‌ بە جەنابی‌ مام جەلالەوە كردبوو، كە دۆستایەتی‌ یەكێتیی‌ (بەنهێنی‌) بكەن. مامیش رازی‌ بوو، بەڵام بەداخەوە، بەهۆی‌ هەڵەیەكی‌ تەكنیكی هەڤاڵێكەوە، ئەم دۆستایەتیە پچڕا. كە شۆڕشی‌ نوێ‌ بەرپاكرا، جگە لە پەیوەندی‌ نێوان یەكێتی‌‌و رێكخراوەكانی‌ رزگاریخوازی‌ فەلەستینی‌ پرۆ شورەوی‌ (فەتح- یاسر عەرەفات، بەرەی‌ میللی‌ رزگاریخوازی‌ فەلەستین- جۆرج حەبەش، بەرەی‌ دیموكراتی‌ رزگاری‌ فەلەستین- نایف حەواتمە) هیچ پەیوەندیەك لەنێوان شورەوی‌‌و یەكێتیدا نەبوو. بەڵكو، هەتا دەهات پەیوەندی‌ شورەوی‌‌و رژێمی‌ عێراق، بەهێزتر دەبوو. بەتایبەتی‌ لەرووی‌ تەكنەلۆژیای‌ جەنگی‌و ناردنی‌ پسپۆری‌ شورەوی‌ بۆ عێراق‌و تەنانەت پسپۆرەكانی‌ زیندان‌و ئەشكەنجەدانیش. بگرە تەواوی‌ ئۆروپای‌ رۆژهەڵات، بەتایبەتی‌ ئەڵمانیای‌ رۆژهەڵات، پەیوەندییان ستراتیژی‌ بوو لەگەڵ رژێمی‌ سەدام. ئەم پەیوەندییە هەتا ئەنفالەكان‌و كیمیاباران، كە بەشێكی‌ چەكە كوشندەكانی‌ ئەنفال‌و كیمیاباران، هەر هی‌ شورەوی‌ بوو، بەردەوام بوون.

روسیای‌ گۆرباتشۆف‌و  كوردستان
لەدوای‌ ئەنفال‌و هەڵەبجەش، لەشورەویدا گلاسنۆس‌و پروسترویكا سەریهەڵدابوو، ئومێدێك پەیدا بوو بوو كە شورەوی‌ بەرەو دیموكراسی‌ بڕوات، ئینجا شورەوی‌ دوای‌ ئەمریكا، بریتانیا، فەرەنسا، ئیتالیاو ئەڵمانیا، دژی‌ ئەنفال‌و كیمیایی‌ هەڵوێستی‌ وەرگرت. بەرە بەرە شورەوی‌ هەڵوەشایەوە، گەلانی‌ ناو شورەوی‌ سەربەخۆییان وەرگرت، هەروەها گەلانی‌ ئۆروپای‌ رۆژهەڵاتیش. لە ساڵی 1989 روسیای‌ ئیتیحادی‌ دامەزرا.

دوای‌ داگیركردنی‌ كوەیت، سەرجەم رۆژئاوا دژی‌ سەدام بوون. كەچی‌ روسیای‌ ئیتیحادی، هەر خۆپارێز بوو. هەمان ئەو سیاسەتەی‌ لەسوریادا پێش دەستێوەردان بەكاریدەهێنا. بەڵام كە سەدام رووخا، روسیا گەرمتر هاتەپێشەوە، هەم لەگەڵ عێراقی‌ دوای‌ سەدام پەیوەندی‌ ئابوری‌‌و سیاسی‌ باشی‌ هەبێ، هەم لەگەڵ هەرێمی‌ كوردستانیش. لەمە بەدواوە، روسیا قونسڵگەری‌ لە كوردستاندا كردۆتەوە، پەیوەندییەكان لەرووی‌ ئابوری‌‌و سیاسیەوە، چونەتە پێشەوە. بەڵام لەبەشەكانی‌ تری‌ كوردستاندا، هێشتا سیاسەتی‌ خۆپارێزیی‌ لەروسیادا، بەردەوامە. تائێستاش، دەتوانین بڵێین روسیای‌ فیدراڵی‌، ستراتیژێكی‌ دیموكراسی‌ بۆ چارەسەركردنی‌ كێشەی‌ كوردو گەلانی‌ رۆژهەڵاتی‌ ناوەراست، نیە.

لەم بارودۆخەدا، دیسان روسیا، لە رووبەرووی‌ رۆژئاوادا، لە وڵاتانی‌ بەلكاندا، لەگەل رۆژئاوا كێشەی‌ زۆری‌ هەیە. پار لەسەر ئۆكرانیا گەیشتە رۆخی‌ دۆخی‌ ترسناك. كە تا ئێستاش چارەسەر نەكراوە. ئەمساڵیش لەرۆژهەڵات‌و لە بناری‌ ئاوە گەرمەكاندا، سوریا بوو بە چەقی‌ ژیاندنەوەی‌ سیاسەتی‌ دێرینەی‌ روسیا بۆ دابینكردنی‌ بەرژەوەندیەكانیان. بۆ دوو مانگ دەچێ، توانایەكی‌ گەورەی‌ سەربازی‌ روسیا گوێزراوەتە سوریاو هێزی‌ ئاسمانییان، لەئاسماندا تەراتێن دەكەن. ئەمە بۆتە مایەی‌ پەشێوییەكی‌ سیاسی‌ لەسەر ئاستی‌ دنیاو رۆژهەڵاتی‌ ناوەڕاستیش. لەتەك توركیاشدا، لەسەر چەند مەترێكی‌ بەزاندنی‌ سنوری‌ ئاسمانی‌، ئاسمانی‌ نێوانیان هەرەسی‌ هێناوەو ئەگەری‌ مەترسیداری‌ تری‌ لێ چاوەڕوان دەكرێ‌.

دیارە روسیا زلهێزێكی‌ جیهانە. ئەمیش مافی‌ خۆیەتی‌ وەكو وڵاتانی‌ تر، بەرژەوەندیەكانی‌ دابین بكا‌و دوای‌ رەهەندی‌ روداوەكان بكەوێ. بەڵام كێشەكە لێرەدا دوو مەسەلەیە:
یەكەم: روسیا لەبنچینەدا بە كێشە چارەسەرنەكراوەكانی‌ ئۆكرانیاو ململانێكان لەسەر ئۆروپای‌ رۆژهەڵات‌و جێگیركردنی‌ چەكە قورسەكان‌و چەكی‌ ئەتۆمیی‌‌و بالستی‌، لەگەڵ ئەمریكاو پەیمانی‌ ناتۆدا هاتۆتە سوریا. بەبێ‌ ئەوەی‌ ئاسۆی‌ چارەسەری‌ ئەم كێشانە هێشتا دەركەوتبن.

دووەم: كاتێك روسیا (كە چەقی‌ كێشەكانی‌ رۆژئاوایە) بەم هەموو توانا سەربازییەوە، دێتە سوریا (كە چەقی‌ كێشەكانی‌ رۆژهەڵاتە) بێگومان بەبێ‌ بوونی‌ ستراتیژێكی‌ هاوبەش، جگە لەوەی‌ راستەوخۆ كێشەی‌ جۆراوجۆری‌ لێدەكەوێتەوە، بۆ ئایندەش، ئەگەرو خوێندنەوەی‌ جیاواز هەڵدەگرێت.
ئاسان نییە، ناتۆ و روسیا، ئەم ناكۆكییە قوڵەیان لەسەر رۆژئاواو رۆژهەڵاتی‌ ئۆروپا هەبێ‌، بەڵام لەسەر سوریاو رۆژهەڵاتی‌ ناوەراست رێكبكەون.

كۆی‌ ئەم كێشانە، بمانەوێ‌‌و نەمانەوێ‌، لەسەر سەری‌ ناوچەكەو باشورو رۆژئاوای‌ كوردستان، كۆبونەتەوە. دەپرسین: ئایا كوردو روسیا لەسەر چۆنێتی‌ هاتنی‌ روسیاو ئەگەرەكانی‌ دوای‌ سەركەوتن بەسەر داعش، هیچ رێكەوتنێكمان هەیە؟ لەوەڵامدا دەڵێم: بەپێی‌ زانیاریەكانی‌ ئێمە، نەك نیمانە، بەڵكو گفتوگۆیەكیشمان لەسەر ئایندەی‌ رووداوەكان، نەكردووە.
كەوابێ‌.. ئێستا روسیا بە سەنگ‌و كاریگەرییەكانیەوە لە مەیدانەكەیە. رووداوەكانیش بەبێ‌ هیچ دەستەبەرێكی‌ سیاسی‌، بەردەوامن. دڵنیاشین كە روسیا تازە پاشەكشە ناكات. لە ئاسۆی‌ نزیكیشدا دەرنەكەوتوە كە ئەمریكاو روسیا، یان ناتۆ و روسیا بتوانن بگەنە ئەنجامێكی‌ هاوبەشی‌ ستراتیژی‌. لەم نێوەندەدا، بۆ یەكەمینجارە كورد پێچەوانەی‌ هەموو سەدەكانی‌ رابردوو، سەرەڕای‌ نەبوونی‌ دەستەبەرێكی‌ سیاسی‌ دیموكراسی‌ بۆ كورد، بەڵام ئەم جەمسەرانەی‌ وڵاتانی‌ گەورە، بە وڵاتانی‌ گەورەی‌ ئیقلیمیشەوە، پێگەی‌ كوردو رۆڵی‌ كوردو كاریگەری‌ پێشمەرگەو شەڕەڤانان، وەكو خۆی‌ لەبەرچاودەگرن.

 بەڵكو یارمەتیشمان دەدەن. ئەمە سەبارەت بە جەنگ دژی‌ داعش، بەڵام ناكرێ‌ بیرمان بچێتەوە كە جەنگ درێژەپێدانی‌ سیاسەتە. بە شێوە توندوتیژییەكەی‌. توندوتیژییەكەش، لەلایەن داعشەوە گەیەندراوەتە رەشەكوژی‌. لەلایەن روسیاشەوە، گەیەندراوەتە دەستێوەردانی‌ تاكلایەنە. ئێمەش بەرژەوەندیمانە هەموو لایەك دژی‌ داعش بێت، هاوكات هەموو لایەكیش مافەكانمان بسەلمێنێ‌. دەبێت بە دەوڵەتەكانی‌ بسەلمێنین، ئێمە هێزی‌ یەدەكی‌ شەڕی‌ دژی‌ داعش نین. ئەوەش قبوڵ نەكەین بوترێت كورد چەكدار بكرێت بۆئەوەی‌ باشتر شەڕی‌ داعش بكات. حكومەتی‌ هەرێمیش نابێت تەنهاو تەنها پەیتا پەیتا داوای‌ چەكداركردنی‌ پێشمەرگە بكات. بەڵكو دەبێت بڵێین چەكداركردنی‌ پێشمەرگەو هێزی‌ پیادەی‌ دەوڵەتەكانیش لەسەر ئەرز، دەبێت لەچوارچێوەی‌ یەك ستراتیژدا دژی‌ داعش بەكاربێت. هەروەها پرۆژەیەكیشمان هەبێت بۆئەوەی‌ بۆ هەموولایەكی‌ بسەلمێنین جەنگی‌ ئێمە دژی‌ داعش، لە ستراتیژدا، هەمان جەنگی‌ رزگاری‌‌و هەمان ئازادی‌‌و هەمان ئامانجی‌ مرۆڤایەتیە لەكوردستان‌و ناوچەكەدا. پێش داعش گەلەكەمان‌و پێشمەرگە لەخەباتدا بووە. دوای‌ داعشیش نەتەوەكەمان، نەك لە باشوری‌ كوردستان، بەڵكو لەهەموو بەشەكانی‌ كوردستاندا، لەخەباتی‌ رزگاری‌‌و دیموكراسیدا دەبێت.
كورد بەدرێژایی‌ مێژوو، قوربانی‌ رێكەوتنی‌ دوای‌ جەنگەكان بووە. ئەمجارەیان دەبێت سەركەوتووی‌ دوای‌ سەركەوتن بەسەر داعش بین. سەركەوتنی‌ عەسكەری‌، سیاسی‌، یاسایی‌، كۆمەڵایەتی‌‌و رۆشنگەری‌.

لەكۆتاییشدا دەڵێین: رووداوەكان بەگشتی‌ لەبەرژەوەندی‌ نەتەوەكەمان‌و گەلان‌و دیموكراسیدا، بە ئاسۆدا دیارە. بەڵام بێ‌ مەترسیش نییە. جگە لە مەترسی‌ نەبوونی‌ ستراتیژی‌ هاوبەشی‌ دیموكراسی‌ گەورە وڵاتان، چارەسەرنەكردنی‌ كێشە ناوخۆییەكانی‌ هێزە سیاسیەكانی‌ بەشەكانی‌ كوردستانیش، مەترسیەكان بۆ ئێستاو بۆ ئایندەش زیاتر دەكەن. بەبێ‌ ئەوەی‌ بچینە وردەكاری‌ كێشەی‌ هێزە سیاسیەكان لە بەشەكانی‌ كوردستان، لەهەموو بەشێكی‌ كوردستان، دیارە كێشە بایی‌ ئەوەندە هەیە، دوای‌ سەركەوتن بەسەر داعش، دەوڵەتە گەورەكان‌و گەورە دەوڵەتانی‌ ئیقلیمی‌، بیانومان پێبگرن‌و بەروماندا بدەنەوە، پێمان بڵێن:
ئێوە نەتەوەیەكن دەرس لە مێژوو وەرناگرن. ناتوانن یەكگرتوو بن. كە خۆتان یەكگرتوو نەبن‌و نەتوانن كێشە ناوخۆییەكانتان چارەسەر بكەن. ئیتر ئێمە چۆن بتوانین پشتیوانیتان بكەین لە بەدیهێنانی‌ ئامانجە ستراتیژیەكانتان.

ئەگەر بكەوینە رۆژگارێكی‌ واوە، ئەم دەوڵەتانە، قسەی‌ وامان بەڕوودا بدەنەوە، بەدڵنیاییەوە نەفرەتی‌ مێژوومان بەردەكەوێت. كەواتا: تاكە رێگای‌ بەردەممان، چارەسەری‌ كێشە ناوخۆییەكانمانە. ئۆباڵیش لەئەستۆی‌ ئەو لایەی‌، ناچێتە ژێر بەرپرسیارێتی‌ چارەسەركردنی‌ كێشەكان.



هەموو وتارەکان کاتێک لە وێستگە نیوز بڵاودەبێتەوە تەنها بیروبۆچونی خاوەنەکانێتی



Copyright 2018. westganews.net. All Rights Reserved.